Қазақша рефераттар

ЖЕТІ ЖАРҒЫ

Жеті Жарғы және Тәуке хан дәуірі

Уақытша болса да бар қазақтың бірігуіне ықпал еткен, аты аңызға айналған заң — «Жеті Жарғы». Оның өмірге келуіне мүмкіндік жасаған тұлға — Ұлы Тәуке хан (1680–1715).

Тәуке хан тұсындағы елеулі жетістіктің бірі — қазақтардың 1695 жылға дейін жоңғарлардан 32 қаланы азат етуі. Есім ханның немересі, Жәңгір ханның тікелей мұрагері болған Тәуке билік құрған XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың басы қазақ елінің абыройы артып, еңсесі көтерілген ерекше кезең ретінде сипатталады.

Тарихи баға

«Тәукенің атын атаса-ақ, бар қазақтың жүрегін алғыс кернеп, мақтаныш билейді. Қазақ ордасының Ликургы, Драконты — сол адам. Тәуке алауыз болып, қырғынға бөккен елді бабына түсіріп, ру мен ру арасындағы жұрттың бәрін өзіне мойын ұсындыра білді, әлсіз рулардың басын қосып, әулетті дұшпанға қарсы қоя алды, күштілерді тізеге салып, тәубесіне келтірді, баршаға ортақ заң жасап, сол бойынша билік айтты».
А.И. Левшин

«Жеті Жарғының» біріктіруші рөлі

XVII ғасырдың аяғында қабылданған Тәуке ханның «Жеті Жарғы» заңы қазақ қоғамының бірігуіне нақты жағдай жасады. Руаралық келіспеушілік бәсеңдеп, бір жүз бен екінші жүз арасындағы салқындық әлсіреді. Ел бірлігін сақтауда хандық биліктің заң негізінде күшеюі де маңызды рөл атқарды.

Дереккөзге сілтеме: 1, 366-қор, 1-т., 327-іс, 47-п.

Ханның құқықтары мен міндеттері

Тәуке ханның «Жеті Жарғысы» бойынша хан билігінің құқықтары мен міндеттері айқындалды. Бұл ережелер мемлекеттік басқаруды жүйелеп, ел ішіндегі тәртіп пен сыртқы қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталды.

  1. 1) Хан — барлық рулар бірлестігінің бірден-бір басшысы. Жерді бөлу, қайта қарау және руаралық жер мәселесінде ханның шешімі соңғы шешім болып есептелді. Сонымен бірге, хан өзіне қарасты елдің күшімен мемлекетті қорғауға міндетті еді.

  2. 2) Ханның басқа елдермен бітім жасауға, келісім бекітуге немесе соғыс жариялауға құқы болды; ол барлық әскердің бас қолбасшысы (сардары) саналды.

  3. 3) Хан басқа мемлекеттермен дипломатиялық байланыс орнатуға және хандықтың сыртқы саясатын айқындауға құқылы болды.

  4. 4) Ел ішіндегі тәртіпті сақтау үшін, ауыр қылмыс жасаған адамға өлім жазасын белгілеуге құқы болды. Яғни хан ең жоғары сот билігінің міндетін де қоса атқарды.

  5. 5) Халық хан билігін мойындап, оның заңды шешімдерінің жүзеге асуына бағынуға тиіс еді.

Бір орталыққа бағынған мемлекетке қадам

Осылайша «Жеті Жарғы» бір орталыққа бағынған мемлекетті құруға көмектесті: алауыздыққа тыйым салынып, бөлінушілікке барған адам әділ жазаға тартылды. Ортақ тілі, белгілі шекара арқылы айқындалған жері, саяси мақсаты бар қазақ елі тәуелсіз, ұлттық мемлекет сипатына жақындай түсті.

Қазақ халқының ұлт ретінде қалыптасу үдерісінде де бұл кезең — XVIII ғасырдың басы — айрықша орын алады.

Үш бидің тарихи орны

Елдің елдігін сақтауда қазақтың үш биінің — Төле би, Қазбек би және Әйтеке би — тарихтағы орны бөлек.

Бірлік кеңесі

Ел басына күн туған қиын кезеңдерде де, жұрт жиналған айт, ас, той сияқты жиындарда да билер бас қосып, ел тағдырын бірлесе шешіп отырды.

Дауларды әділ шешу

Жер дауы, жесір дауы, құн дауы тәрізді күрделі мәселелер көтерілген жерде үш би ортақ мәмілеге келуді көздеді.

Тепе-тең төрелік

Екі би бір шешімге келе алмаған жағдайда, үшіншісі ортадан билік айтып, дауды тоқтатып, әділ төрелік орнатқан.