Өздерінің өзгешеліктері мен өнім дайындауда атқаратын міндеттеріне қарай материалдар
Материалдарды жіктеудің мәні
Еңбек заттары біртекті емес. Олар өндірісте атқаратын міндетіне, сондай-ақ физикалық және химиялық қасиеттеріне қарай өзара ерекшеленеді. Сондықтан материалдар есебін дұрыс ұйымдастырудағы ең басты міндет — оларды экономикалық тұрғыдан негізделген түрде жіктеу.
Материалдардың негізгі топтары
- Шикізат — бұрын азды-көпті еңбек сіңірілген заттар.
- Негізгі материалдар — өнімнің өзіндік құнын құрайтын өңдеуші өнеркәсіп өнімдері.
- Көмекші материалдар — өнімнің заттық негізін құрамай, өндіріс процесіне әсер етеді.
- Жартылай фабрикаттар — бір сатыдан өтіп, әрі қарай өңдеуді қажет ететін материалдар.
Шикізат пен негізгі материалдардың айырмашылығы
Шикізат
Шикізаттар өндірілетін өнімнің құрамына кіріп, оның материалдық негізін жасайды. Олар — бұрын белгілі бір еңбек жұмсалған заттар.
Мысалдар: мұнай, кен, мақта, жүн, тері, ағаш және т.б. (кен өндіруші өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы өнімдері).
Негізгі материалдар
Негізгі материалдарға өнімнің өзіндік құнын қалыптастыратын өңдеуші өнеркәсіп өнімдері жатады.
Мысалдар: ұн, мата, кірпіш және т.б.
Жартылай фабрикаттар: аяқталмаған өндірістен айырмасы
Өндірістік үдерістің бір сатысынан толық өтіп, әрі қарай өңдеуді қажет ететін материалдар жартылай фабрикаттар деп аталады. Оларды әрі қарай өңдеу арқылы дайын бұйым алынады.
Маңызды ерекшелік
Жартылай фабрикаттың аяқталмаған өнімнен айырмашылығы — оны сол күйінде сатуға болады. Мұндай жағдайда сатып алған ұйымдар оны әрі қарай өңдейді. Сондықтан әрі қарай өңдеуге арналған ұйымның өз өндірісінен шыққан немесе сырттан сатып алған заттары еңбек заттарының құрамында есепке алынады.
Құрылыс саласында
Мысалдар: бетон, ағаш бұйымдары.
Металлургияда
Мысалдар: шойын, болат.
Көмекші материалдар және өзге топтар
Көмекші материалдарға әртүрлі химикаттар, майлайтын, сүртетін және жөндеуге қажетті өзге материалдар жатады. Олардың негізгі материалдардан басты айырмашылығы — өнімнің материалдық (заттық) негізін құрамайды.
Көмекші материалдар өндіріс үдерісінде негізгі материалдарға белгілі бір әсер етіп, олардың түсін немесе басқа қасиеттерін өзгертуі мүмкін. Бұл топқа, мысалы, бояулар мен әк жатады.
Материалдық қорлардың бөлек топтары
- Отын — энергия өндіруге және үй-жайларды жылытуға қолданылатын барлық түрлер.
- Ыдыс және ыдыстық материалдар
- Қосалқы бөлшектер
- Құрылыс материалдары және т.б.
Босалқыларды есепке алу: 1300 бөлімшесінің шоттары
Материалдық босалқы қордың барлық түрін есепке алу үшін 1300 «Босалқылар» бөлімшесінің негізгі, активті мүліктік шоттары пайдаланылады. Бұл бөлімше құрамына төмендегі синтетикалық шоттар кіреді:
- 1310 — Шикізаттар мен материалдар
- 1311 — Сатып алынған жартылай фабрикаттар және құрастырушы бұйымдар
- 1312 — Отын
- 1313 — Ыдыс және ыдыстық заттар
- 1314 — Қосалқы бөлшектер
- 1315 — Өзге материалдар
- 1316 — Өңдеуге берілген материалдар
- 1317 — Құрылыс материалдары
- 1320 — Дайын өнімдер
- 1330 — Тауарлар
- 1340 — Аяқталмаған өндіріс
- 1350 — Басқалай босалқылар
- 1360 — Босалқыларды есептен шығару резерві
1310 — Шикізаттар мен материалдар
Бұл шотта шығарылатын өнімнің негізін құрайтын немесе өнімді жасау барысында оның компоненті болып табылатын шикізаттар мен материалдар есепке алынады. Сондай-ақ өнім шығаруға қатысатын немесе шаруашылық, технологиялық және өндіріс процесіне ықпал ететін көмекші материалдар да осы жерде көрсетіледі.
1311 — Сатып алынған жартылай фабрикаттар және құрастырушы бұйымдар
Сатып алынған жартылай фабрикаттар, сондай-ақ өнімді құрастыру үшін алынған дайын құрастырушы бұйымдар және оларды жинауға немесе өңдеуге байланысты шығындар есепке алынады.
1312 — Отын
Мұнай өнімдері, қатты және басқа да отын түрлері есепке алынады.
1313 — Ыдыс және ыдыстық заттар
Ыдыстың барлық түрі (цистерналар, бөшкелер, флягалардан басқа) және ыдысты жөндеуге арналған материалдар есепке алынады.
1314 — Қосалқы бөлшектер
Жөндеу жұмыстарына және машиналардың тозған бөлшектерін ауыстыруға арналған қосалқы бөлшектер (бөлшектер, агрегаттар, аккумуляторлар, дөңгелектер және т.б.) есепке алынады.
1315 — Өзге материалдар
Өндіріс қалдықтары, жөнделмейтін ақау бөлшектер, негізгі құралды жою барысында алынған материалдар және т.б. есепке алынады.
1316 — Өңдеуге берілген материалдар
Сыртқа өңдеуге берілген материалдар және өңдеуден алынған бұйымның өзіндік құнға енгізілетін бөлігі есепке алынады.
1317 — Құрылыс материалдары
Құрылыс бөлшектері, монтаждау жұмыстары және құрылыс процесінде тікелей пайдаланылатын құрылыс материалдары есепке алынады.
Ескерту
Әрбір шаруашылық жүргізуші субъект қажеттілігіне қарай әр шот бойынша субшоттар, сондай-ақ материалдық есеп бойынша аналитикалық шоттар аша алады.
Мысал: материалдың нақты өзіндік құнын қалыптастыру
Мысалы, «Шығыс» АҚ аяқ киім өндіру үшін сары түсті ЦЛ терісін жеткізушіге тапсырыс береді. 1 дм² бағасы — 90 теңге (ҚҚС-мен). Келісімшарт жасалғаннан кейін материал кәсіпорынға түседі.
Кіріс деректері
- Келіп түскен тері мөлшері
- 35 555,6 дм²
- ҚҚС-мен жалпы сома
- 3 200 004 теңге
- Тасымалдау шығыны
- 800 000 теңге
- Түсіру шығыны (жалақы + әлеуметтік)
- 356 700 теңге
- Түсіруге дейінгі сақтау шығыны
- 630 000 теңге
Ескерту: сақтау шығындары материалдарды қойманың орналасқан жеріне дейін жеткізуге тікелей байланысты болса, өзіндік құнға енгізілуі мүмкін.
Нақты өзіндік құн (қалыптастыру)
Бұл мысалда алынған терінің нақты өзіндік құны 4 545 324 теңге, ал 1 дм²-тың өзіндік құны — 127,84 теңге.
- Сатып алу бағасы (ҚҚС-сыз) 2 758 624
- Көлік-дайындау шығындары 1 156 700
- Сақтау шығындары 630 000
Құнның төмендеуі
Кәсіпорын теріні өңдеу тәсілін жетілдіру нәтижесінде оның құнын 90 теңгеден 75 теңгеге дейін төмендетеді. Соның салдарынан алынған терінің нарықтық бағасы 16,67% төмендеген.
Есепке алу қағидасы
Алынған материалдар бухгалтерлік есепке нақты өзіндік құны бойынша (127,84 теңге) кірістеледі. Кейін материалдар сатуға немесе өндіріске босатылғанда олар нақты өзіндік құны бойынша да, немесе сатылатын таза құны бойынша да бағалануы мүмкін.
Мысалда басқа кәсіпорын бұл өнімді 90 теңгеден емес, 1 дм² үшін 75 теңгеден сатқандықтан, «Шығыс» АҚ да сол бағамен сатуға мәжбүр болған. Келесі қадам — осы операциялар бойынша жасалатын шоттар корреспонденциясын қарастыру.