Білімге қызығушылық
12 жылдық білім беруге көшу: мақсат, негіздеме және күтілетін нәтиже
Қазақстандағы білім беру реформасы 12 жылдық мектеп моделіне кезең-кезеңімен көшуді көздейді. Бұл өзгеріс шығармашылық тұрғыдан дамыған, бәсекеге қабілетті жеке тұлғаны қалыптастыруға бағытталған ұлттық үлгіні жаңартуға, «жалпыға бірдей білім» түсінігінен «әр адамға өмір бойы білім» қағидасына өтуге және әлемдік білім беру кеңістігіне жедел кірігуге негізделеді.
Негізгі бағыт
Тұлғаны дамытуға бағдарланған, құзыреттілікке негізделген, оқу жүктемесін ұтымды ұйымдастыратын білім мазмұны.
Маңызды басымдық
Оқушы денсаулығына қолайлы білім беру ортасын құру және оқу мотивациясын арттыру.
Неліктен 12 жылдық білім қажет?
Еліміздегі дәстүрлі білім жүйесі академиялық тұрғыдан орнықты болғанымен, 11 жылда меңгерілуі тиіс материал көлемінің ауқымдылығы оқу жүктемесінің шамадан тыс өсуіне әсер етті. Бұл жағдай білім сапасына да, оқушы денсаулығына да, сондай-ақ оқу үдерісіне қызығушылыққа да кері ықпал етуі мүмкін.
Қазіргі кезеңде білімді тек жинақтау жеткіліксіз: оқушының өзгермелі ортаға тез бейімделуі, дұрыс шешім қабылдауы, ақпаратты талдауы, өз ойын дәлелді жеткізуі және әлеуметтік жауапкершілік танытуы маңызды. Демек, білім мазмұны жеңілдетіліп қана қоймай, нәтижеге және құзыреттерге бағдарлануы керек.
Тұжырымдамалық және құқықтық негіз
12 жылдық жалпы орта білім беру тұжырымдамасы ұлттық заңнамалық және стратегиялық құжаттармен, сондай-ақ халықаралық ұсынымдармен үйлестіріле әзірленді. Ол білім беру жүйесінің мақсаттарын, міндеттерін, ұйымдастыру қағидаттарын және даму бағыттарын айқындайтын негізгі бағдар болып табылады.
Күтілетін түйінді нәтиже
- Өзінің және қоғамның мүддесі үшін өзін белсенді іске асыра алатын тұлға.
- Өзгермелі ортада өмір сүруге бейім, бәсекеге қабілетті әрі құзыретті азамат.
- Шығармашыл ойлайтын, өз ойын еркін әрі дәл жеткізе алатын, өзін-өзі дамытуға дайын жас.
12 жылдық мектеп құрылымы
12 жылдық білім беру жүйесі сатылы құрылымға негізделеді. Қалыптасқан үлгі бойынша мектеп 5+5+2 қағидатына сүйенеді және ол оқу мақсаттарын жас ерекшелігіне сай бірізді дамытуды көздейді.
I саты: бастауыш
1–4 сыныптар: оқу мотивациясын қалыптастыру, негізгі оқу дағдыларын дамыту.
II саты: негізгі
5–10 сыныптар: базалық білімді тереңдету, қарым-қатынас мәдениеті, ғылыми ойлау тәсілдері.
III саты: жоғары
11–12 сыныптар: кәсіби бағдар, болашақ мамандықты саналы таңдау және дайындық.
Халықаралық тәжірибемен сабақтастық
Әлемде жалпы орта білім берудің 12 жылдық моделіне негізделген стандарт кең тараған. Мысалы, бірқатар елдерде 12 жылдық мектеп (АҚШ, Канада, Жапония, Швеция, Франция) қабылданса, кей мемлекеттерде оқу ұзақтығы 13–14 жылға дейін созылады (Германия, Чехия, Италия, Швейцария, Нидерланд және т.б.). Бұл үрдіс халықаралық білім кеңістігінде үйлесімділікті арттыруға мүмкіндік береді.
Тұлға қалыптастыру: жүйенің өзегі
12 жылдық білім берудің өзегі — тұлғаның сапаларын дамыту. Адам тұлға болып тумайды; ол өмір бойы тәрбие мен әлеуметтік тәжірибе арқылы қалыптасады. Сондықтан мектеп білімді тек беріп қана қоймай, оқушының өзін-өзі тануына, өмірлік бағытын айқындауына, қоғам өміріне белсенді араласуына жағдай жасауы тиіс.
Уақыт талабы оқушыдан ойлылықты, салмақтылықты, белсенділікті, әлеуметтік жауапкершілікті, терең білімділікті және кәсіби сауаттылықты талап етеді. Бұл талаптар оқу нәтижелерін, оқыту тәсілдерін және мектеп мәдениетін жаңаша құруға ықпал етеді.
Тәжірибелік-эксперименттік жұмыс және мониторинг
12 жылдық білім моделін енгізу тәжірибелік-эксперименттік жұмыстар арқылы сынақтан өткізіліп, нәтижелері мониторинг арқылы бағаланады. Бұл мониторингтер педагогикалық тиімділікті және әлеуметтік әсерді айқындауға бағытталады. Диагностикалық құралдар мен жинақтар әзірленіп, тәжірибе базасы біртіндеп кеңейтілді.
Өзгерісті енгізудің маңызды шарты
12 жылдық оқытуға көшу — тек құрылымды өзгерту емес. Оның қажеттілігі мен тиімділігін педагог та, ата-ана да саналы түрде түсініп, қабылдап, үдеріске белсенді араласуы үшін жүйелі түсіндіру және мұқият ұйымдастыру қажет.
Оқыту технологиялары: зерттеу, жоба және тұлғаға бағдар
Жаңартылған білім мазмұнында зерттеуге негізделген оқыту ерекше орын алады. Ол баланың табиғи қызығушылығына сүйеніп, жаңа әрекет тәсілдерін өз бетімен меңгеруге, шығармашылықпен ойлауға, қоршаған әлемді зерттеп тануға мүмкіндік береді. Оқушы дайын білімді ғана қабылдамай, оны өз ізденісі арқылы ашады.
Жобалар әдісі
Шынайы өмір жағдайында тиімді әрекет етуге қажетті қабілеттерді қалыптастырады және құзыреттілік тәсілді қолдайды.
Жеке тұлғаға бағдарланған оқыту
Әр баланың ерекшелігін ашуға, мүмкіндігін іске асыруға, құрмет пен ізгі қарым-қатынасқа негізделген оқу жағдаятын құрады.
Ойын, дамыта оқыту және коммуникативтік әдіс
Психологтардың пайымдауынша, бала ойын үстінде қандай болса, өскенде еңбекке де сол қасиеттерімен келеді. Сондықтан оқу үдерісінде ойын технологиялары оқушының танымдық белсенділігін арттырып, қалыптан тыс жағдайда білімін қолдануына мүмкіндік береді.
Дамыта оқыту технологиясы шығармашылық ойлау, қиял, есте сақтау және тіл дамытуға бағытталады. Оның ерекшеліктері — пікірталас ұйымдастыру, сабақ құрылымын тиімді жоспарлау, дидактикалық ойындарды пайдалану, оқушының өзін көрсетуіне жағдай жасау және «жақсы–жаман» деп бөлмей, барлық баланың дамуына мүмкіндік беру.
Коммуникативтік оқыту технологиясы диалог пен монолог мәдениетін қалыптастырып, қарым-қатынас дағдыларын дамытады. Ол оқушылардың бірлескен мақсатқа бағына білуін, адамгершілік қасиеттерін және әлеуметтік жауапкершілігін күшейтеді.
Психологиялық және интеллектуалдық дайындық
Оқушының мектепке бейімделуі мен оқу жетістігін қамтамасыз ететін маңызды құрамның бірі — психологиялық дайындық. Оқыту тиімділігі оқушының дайындық деңгейін дұрыс ескеріп, соған сай жұмыс ұйымдастыруға байланысты.
Интеллектуалдық дайындықтың негізгі көрсеткіштері
- Дифференциалды қабылдау.
- Аналитикалық ойлау.
- Рационалды пайымдау және қиялдың үйлесімі.
- Есте сақтау және білімге қызығушылық.
- Тыңдай отырып сөйлеу, түсіну және символдарды қолдану.
- Қол қимылы, көру-қимыл координациясының дамуы.
Мұғалімнің жаңа рөлі
12 жылдық білім беру жағдайында мұғалім тек пән үйретуші емес, әр баланың жеке даму үдерісін бақылайтын, тұлғалық қалыптасуын қолдайтын кәсіби жетекші болуы тиіс. Бұл рөл педагогикалық әрі психологиялық құзыреттілікті, әдіс-тәсілдерді саналы таңдап қолдануды және оқушыларды бірлескен әрекетке тарта білуді қажет етеді.
Қорытынды
12 жылдық білім беруге көшу — қоғамдағы өзгерістерге жауап беретін стратегиялық қадам. Оның басты мәні — оқу жүктемесін оңтайландыра отырып, оқушының құзыреттерін дамыту, денсаулығын қорғау, шығармашылық әлеуетін ашу және өмір бойы білім алуға дайын тұлға қалыптастыру.