Мемлекет пен коммерциялық банктерге берілген қарыздар

Қаржы жүйесінің мәні және анықтамасы

Қаржы жүйесі ұғымы — қаржы туралы түсініктің әрі қарай дамуы мен нақтылануы. Қаржы жалпы алғанда ақша қатынастарын білдіреді, алайда әр салада бұл қатынастар әртүрлі көрініс табады және өзіндік ерекшеліктерге ие.

Кең мағынада қаржы жүйесі — мемлекет пен кәсіпорындардың орталықтандырылған және орталықтандырылмаған ақша қорларын құру және пайдалану процесіндегі оқшауланған, бірақ өзара байланысқан қаржы қатынастарының әртүрлі сфералары мен буындары, сондай-ақ оларды ұйымдастыратын қаржы органдарының жиынтығы.

Қазақстан Республикасында қаржы жүйесі макро және микроэкономика деңгейінде реттелетін қаржы қатынастары мен ақша ресурстарының жиынтығын, сондай-ақ оларды жұмылдыруды, ұлттық шаруашылықты қаржыландыру мен несиелеуге байланысты бөлуді жүзеге асыратын қаржы институттарын қамтиды.

Қаржы жүйесінің үш құрамдас бөлігі

• Қаржы қатынастарының жиынтығы

  Экономикалық табиғаты бойынша бұл — бөлу қатынастары; құнды бөлу ең алдымен субъектілер бойынша жүзеге асады.

• Ақша қорларының жиынтығы

  Бюджет қоры, амортизациялық қор, айналым қаражатының қоры, тұтыну қоры, резерв қоры және басқа да мақсатты ақша қорлары.

• Басқарудың қаржы аппараты

  Қаржыны басқарудың мемлекеттік және қоғамдық органдар жүйесі; қаржы қатынастарының жұмыс істеуін ұйымдастырып, жоспарлайды.

Қаржы жүйесі және қаржы құрамы: айырмашылығын ажырату

Қаржы қатынастарының ұйымдастыру нысандары мен сыртқы көрінісі әртүрлі болғандықтан, «қаржы құрамы» ұғымын «қаржы жүйесі» ұғымынан ажырата білген жөн. Институционалдық тұрғыдан қаржы жүйесі — қаржы мекемелерінің жиынтығы, ал экономикалық тұрғыдан — мемлекетте әрекет ететін өзара байланысты қаржы қатынастарының жиынтығы.

Қаржы жүйесінің тарихи эволюциясы

Тарихи даму барысында қаржы жүйесі ұзақ эволюциядан өтті. Қаржы қатынастары алғаш пайда болған кезеңде қаржы жүйесі, әдетте, бір буынмен — мемлекеттік бюджетпен — шектелді. Классикалық капитализм жағдайында көптеген елдерде (соның ішінде бұрынғы КСРО-да) қаржы жүйесі негізінен екі буыннан тұрды: мемлекеттік бюджет және жергілікті қаржылар. Бұл буындар мемлекетке ақша қорларын қалыптастырып, саяси-экономикалық функцияларын орындауға мүмкіндік берді.

Қазақстандағы қаржы жүйесінің негізгі сфералары

Қазіргі Қазақстанның қаржы жүйесі қаржы қатынастарының біршама дербес сфераларынан тұрады:

Жергілікті қаржылардың рөлі

Жергілікті қаржылар — мемлекеттің қаржы жүйесінің маңызды сферасы. Оның әлеуметтік рөлі мен құрамы жергілікті органдарға жүктелген функциялардың сипатына, мемлекеттің әкімшілік-аумақтық құрылымына және саяси-экономикалық бағыттылығына байланысты айқындалады.

Халық қаржысы: қатынастардың кең аясы

Үй шаруашылықтарының қаржысы жалпы мемлекеттік қаржы жүйесімен, сондай-ақ мемлекеттік және жекеменшік кәсіпорындармен тығыз байланысады. Бұл қатынастар еңбек ақы төлеу, материалдық және материалдық емес игіліктерді алу, салық төлеу, мемлекеттік және мемлекеттік емес ұйымдардың қызметтерін төлеу арқылы қалыптасады.

Сауда орындарында, нарықтарда және қызмет көрсету секторында (көлік, байланыс, тұрмыстық қызметтер және т.б.) тауарлар мен қызметтерді сатып алуға байланысты ақша қатынастарының басым бөлігі айырбас қатынастары болғанымен, азаматтардың табыстары мен міндетті төлемдері арқылы қалыптасатын қатынастар қаржы қатынастары ретінде көрінеді. Сонымен қатар, жеке-дара және шағын кәсіпкерлік кеңейген сайын, бұл сферада шаруашылық жүргізуші субъектілер қаржыларына ұқсас ауқымды қаржы қатынастары пайда болуда.

Ірілендірілген жіктеу және буындар

Жалпы алғанда, қаржылардың бүкіл құрамы екі ірілендірілген бөлікке біріктіріледі: мемлекеттік және муниципалдық қаржылар, сондай-ақ шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржысы. Әр сфераның ішінде буындар бөлінеді; топтастыру субъект қызметінің сипатына және мақсатты ақша қорларының құрамы мен арналымына тәуелді.

Әр буын өз кезегінде ішкі құрылымына қарай буыншаларға бөлінеді. Мысалы, коммерциялық негізде жұмыс істейтін кәсіпорындардың қаржылары салалық бағыныштылығына қарай (өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, сауда, көлік, құрылыс және т.б.) және меншік нысандары бойынша (мемлекеттік, кооперативтік, акционерлік, жеке және т.б.) жіктеледі. Мемлекеттік қаржыларда топтастыру мемлекеттік басқару деңгейіне сәйкес (республикалық, жергілікті) жүргізіледі.

Қаржы жүйесін ұйымдастыру қағидаттары

Қазіргі өзгерістер және қаржы жүйесінің рөлі

Қазіргі кезеңде қаржы жүйесі терең өзгерістерге ұшырап, қайта құрылуда. Негізгі міндет — Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуын тұрақтандыруға және жеделдетуге ықпалын күшейту, ұлттық табыстың үздіксіз өсуін қамтамасыз ету, өндірістің барлық буындарында шаруашылық-коммерциялық есепті нығайту.

Нарықтық қатынастарға көшу барысында қаржы жүйесінің маңызы күрт артады. Қаржы-несие жүйесі — нарықтық механизмдердің ең тиімді жұмыс істейтін секторларының бірі. Әсіресе бюджет жүйесі жалпы ішкі өнімнің өсуіне, ұлттық табыстың ұлғаюына, кәсіпорындар мен салалардың дамуына және халықтың тұрмыс деңгейіне елеулі ықпал етеді.

Мемлекеттік бюджет: құрылымы, тапшылық және қарыз

Қаржы жүйесінің негізгі буыны — мемлекеттік бюджет. 1991 жылға дейін Қазақстан аумағында бюджет жүйесі Одақтық бюджет құрамында болды: оған одақтас республикалардың бюджеттері біріктірілді. Егемендік алғаннан кейін Қазақстан өз ұлттық мемлекеттік бюджетін қалыптастыруға кірісті.

Бюджет — мемлекеттің негізгі қаржылық жоспары, яғни табыстары мен шығыстарының балансы. Нарықтық экономикаға көшу бюджет теңгеріміне айтарлықтай ықпал етті: бір жағынан, қаржылық қиындыққа ұшыраған кәсіпорындардың жүктемесі, екінші жағынан, баға тепе-теңдігінің бұзылуы және әлеуметтік бағдарламалар мен қорғаныс шығындарын дотациялау тапшылық тәуекелін күшейтті.

Мемлекеттік қарыз: ішкі және сыртқы

Табыс пен шығыс айырмасын жабу үшін мемлекет әртүрлі қаржыландыру нұсқаларын қолданады. Мысалы, Ұлттық банктің несие ресурстары, халықтың банктік салымдарының белгілі бөлігі немесе сақтандыру қорлары сияқты көздер тартылуы мүмкін. Осындай міндеттемелер жиынтығы мемлекеттің ішкі қарызын құрайды.

Ішкі қарыздан бөлек, бюджет тапшылығын бәсеңдету үшін мемлекет қайтарымдылық шартымен сыртқы заемдарды да пайдаланады. Бұл өз кезегінде сыртқы қарыздың қалыптасуына алып келеді.

Несие-банк жүйесі және қарыз нарығы

Ақша қаражаттарының айналымы кезінде кейбір кәсіпорындарда өндіріс уақыты мен өнім айналысы арасындағы айырмашылықтарға байланысты уақытша бос ақша қаражаттары қалыптасады, ал басқа бөлімшелерде, керісінше, қаржыға қажеттілік пайда болады. Осындай теңгерімсіздік несие-банк жүйесінің өмір сүруіне негіз қалайды.

Әлеуметтік бағытталған аралас нарықтық экономикада қарыз нарығы қалыптасады. Ол қаржы нарығының құрамдас бөлігі ретінде уақытша бос ақша қорларын қайта бөліп, жаңа ақша ресурстарын қалыптастыруға қызмет етеді.

Несиенің мерзімдері мен түрлері

Банктер: қызметі, табысы және операциялары

Экономикалық тұрғыдан банк — несие-қаржы мекемесі. Оның негізгі қызметі — тұрғындар, ұйымдар және кәсіпорындардың уақытша бос ақша қаражаттарын тартып, оларды шоғырландыру және қайта бөлу.

Қазақстандағы банк жүйесінің құрамдас бөліктері

• Ұлттық банк және оның өңірлік бөлімшелері.
• Коммерциялық банктер: жеке және заңды тұлғаларға келісім негізінде несие-есеп айырысу қызметтерін көрсетеді; меншік нысандары әртүрлі болуы мүмкін (акционерлік, кооперативтік, шетел капиталы қатысатын және т.б.).

Коммерциялық банктердің классикалық қызметі вексельдік айналыммен байланысты. ТМД елдерінде бұл тәжірибе 1930-жылдары тоқтатылғанымен, Қазақстанда ол «Вексельдік айналым туралы» заң қабылданғаннан кейін қайта енгізілді.

Активті және пассивті операциялар

Табыс әкелетін операциялар — активті, ал ақша капиталын тартуға бағытталған операциялар — пассивті деп аталады.

Қазіргі банк операциялары: лизинг, факторинг, траст

Соңғы жылдары банк қызметінде жаңа операциялар кең тарай бастады. Олардың ішінде ерекше орын алатындары:

Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасында коммерциялық банктер қаржы-трастық операцияларды біртіндеп белсендірек енгізіп келеді.