Материяның өмір сүруінің көптеген қалыптары мен түрлері, оның жүйе есебінде ұйымдасуының әр түрлі материалдық деңгейлеріне сәйкес қозғалыстың да сапалық көп түрі болады
Материя қозғалысының сапалық көптүрлілігі
Материяның өмір сүру формалары мен түрлері көп болғандықтан, оның жүйе ретінде ұйымдасуына сәйкес қозғалыстың да сапалық тұрғыдан сан алуан түрі болады. Бұл мәселені тереңірек зерттеп, жүйелі арнаға түсірген ойшылдардың бірі — Ф. Энгельс.
Ф. Энгельс ұсынған қозғалыстың бес негізгі түрі
- Механикалық
- Кеңістікте қозғалу, орын ауыстыру.
- Физикалық
- Электромагнетизм, гравитация, жылу және басқа құбылыстар.
- Химиялық
- Атомдар мен молекулалардың өзара әрекеттесуі, заттардың түзілуі мен өзгеруі.
- Биологиялық
- Тірі организмдердегі зат алмасу және тіршілік процестері.
- Әлеуметтік
- Қоғамдық өмірдегі өзгерістер, сана мен ақыл-ой қызметі.
Бұл жіктеу бүгінге дейін маңызын сақтап келеді және сақтай береді. Сонымен қатар ғылымның дамуы мен адам тәжірибесі материяның ұйымдасуының жаңа сапалық деңгейлерін ашатыны анық: олар аталған жіктеуді толықтырып, тереңдете түседі.
Қозғалыстың түрлерін нақты ғылым салалары зерттейді. Ал философия тарихындағы ең терең әрі мәнді төңкерістердің бірі — материяның әлеуметтік (қоғамдық) түрін ашу, яғни адамзат тарихын материалистік тұрғыдан түсіндіру болды.
Әлеуметтік қозғалыс және қоғамның материалдық негізі
Қоғамның материалдық негізін ашу — материяны тек «затпен» теңестіретін қарапайым түсініктен үзілді-кесілді бас тарту деген сөз. Бұл қадам материя туралы ғылыми көзқарастың орнығуына жол ашты.
Өмірдің іргетасы
Қоғамдық өмірдің негізі — адамдардың материалдық өндірісі: табиғатты өзгертуі және осы арқылы қоғамдық қатынастарды, түптеп келгенде, адамдардың өзін де өзгертуі.
Сананың белсенділігі
Адам санасы болмысты бейнелейді, болашақты идеалды түрде жобалайды және материалдық өмір процесінде белсенді әрекет ететін күш ретінде көрінеді.
Осы тұрғыдан алғанда, адамның ақыл-ойы да қозғалыстың ерекше түріне жатады: ол қоғамдық тәжірибемен, тарихи дамумен және адамдар арасындағы байланыстармен ажырағысыз.
Қозғалыс формаларының байланысы және деңгейлердің иерархиясы
Қозғалыстың формалары өзара тығыз әрі күрделі байланыста болады. Мысалы, физикалық қозғалыстың құрамында механикалық қозғалыс бар; химиялық қозғалыс механикалық және физикалық процестерге сүйенеді, әрі қарай да осылай жалғасады.
Маңызды қағида
Материя тарихи дамуда төменгі деңгейден жоғары деңгейге көтерілген сайын, қозғалыстың түрлері де бір сападан екіншісіне — анағұрлым күрделі әрі жоғары сапаға — ауысып отырады.
Сондықтан қозғалыстың жоғары түрлерін төменгі түрлерінен бөліп қарастыруға болмайды. Бірақ жоғары формаларды төменгі формалармен теңестіру де қате. Мәселен, электрондық есептеу машиналары қаншалықты жылдам әрі қуатты болғанымен, оларды адам миымен теңестіруге болмайды. Компьютерлерде механикалық, физикалық, химиялық процестер жүреді, ал адам миының қызметі ең жоғары — қоғамдық қозғалыс түрімен тығыз байланысты.
Қорытынды: болмыс ұғымының кеңдігі
Түйіндер
- Дүние бар: ол шексіз әрі тұрақты тұтас нәрсе ретінде өмір сүреді.
- Табиғи және рухани құбылыстар, жеке адам мен қоғам — әртүрлі болғанымен, бәрі де өмір сүрудің тең құқылы формалары.
- Дүние — ақиқат, ол адамның санасы мен іс-әрекетінде нақты көрініс таба алады.
И. Қант айтқандай, Құдайдың барын немесе жоғын ешкім ешқашан түпкілікті дәлелдей алмайды — бұл ашық сұрақ. Бірақ осы дүниеде өмір сүріп жатқан тірі адамның жан дүниесі, сана-сезімі мен рухы бар екенін жоққа шығару мүмкін емес.
Болмыс ұғымы заттардың, процестердің, құбылыстардың нақты қасиеттерін тізіп шығумен шектелмейді және тек «өмір сүру» фактісін белгілеу ғана емес. Керісінше, ол олардың арасындағы жалпылық сипаттағы күрделі байланыстарды, тұтастық пен бірлікті талдауға мүмкіндік береді.
Философиялық көкжиек
Болмыстың философиялық түсінігі абстракциялық ойлаудың биік деңгейіне көтереді: табиғат пен адам, адам мен оның жан дүниесі, жеке адам мен қоғам арасындағы айырмашылықтарды кең контексте пайымдауға жол ашады.
Дегенмен бұдан «болмыс — таза ой ғана» немесе «болмыс — идея ғана» деген тұжырым шықпауы тиіс. Болмыс ұғымы арқылы біз дүниенің бар екеніне көз жеткізіп, оны құрайтын құбылыстардың бәріне ортақ, бәрін біріктіретін ең жалпы әлемдік байланыстарды іздейміз.
Әлемнің сыр-сипатын, дүниенің түпкі мағынасы мен ішкі мәнін, қоршаған ортадағы заттар, құбылыстар мен процестердің өзара байланысын, олардың дамуы мен өзгеруін, сондай-ақ адамзат қоғамының сан қырлы құпияларын тану қажеттігі — тарихи тұрғыдан қалыптасқан «болмыс» ұғымының басты алғышарты әрі себебі.
Ойға қалатын сұрақ
Қозғалыстың жоғары формалары төменгі деңгейлерге сүйенсе, «жоғарылық» нақты неде көрінеді: күрделілікте ме, мақсаттылықта ма, әлде тарихи тәжірибеде ме?
Қысқа еске салу
Материяны тек зат ретінде түсіну жеткіліксіз: қоғам, сана, өндіріс және тарихи даму — болмысты ұғынудың ажырамас өлшемдері.