Конфуций мектебі туралы қазақша реферат
Конфуций мектебі және конфуцийшылдық
Конфуцийшылдық — Қытай өркениетінің рухани тарихында ерекше орын алған философиялық-этикалық ілім. Бұл ағымның пайда болуы мен қалыптасуы оның негізін қалаушы Кун-фуцзы (Конфуций), сондай-ақ оның ілімін жалғастырған Мэн-цзы және Сюнь-цзы есімдерімен тығыз байланысты.
Кун-фуцзы: өмірі және ілімнің негіздері
Кун-фуцзы (б.з.д. 551—479 жж.) кедейленген ақсүйек әскербасы әулетінде дүниеге келген. Ата-анасынан ерте айырылған ол 15 жасынан бастап білімге құштарлық танытып, кейінірек өз мектебін қалыптастырады. Шамамен 50 жасында ұстаздық қызметі нығайып, оның айналасына көптеген ізбасарлар топтаса бастайды.
Оның шәкірттері ұстазының ой-пікірлері мен қағидаларын жинақтап, конфуцийшылдық ілімнің негізгі мәтіні саналатын «Әңгімелер мен пікірлер» («Лунь юй») еңбегін дүниеге әкелді. Қытай халқының көптеген ұрпақтары бұл кітапты өмірлік бағдар ретінде қабылдаған.
Аспан, әділет және қоғамдық тәртіп
Кун-фуцзы ілімінде ең жоғары жаратушы күш — Аспан. Ол жердегі әділеттіліктің сақталуын қадағалайды. Қоғамдағы теңсіздік пен әлеуметтік сатылардың болуы да, оның түсіндіруінше, белгілі бір әділетті тәртіптің көрінісі. Сондықтан Аспан (Көк) осы қалыптасқан айырмашылықтарды қорғайды деп есептеледі.
Ұстаным
Конфуций аспан денелерінің заңдылықтарын немесе бабалар рухын арнайы зерттеуді басты мақсат етпейді. Оның «Өмірдің не екенін білмей жатып, өлімнің, рухтың не екенін қайдан білеміз?» деген ойы ілімнің бағытын нақты көрсетеді.
Дао: дұрыс жолдың үш тірегі
Конфуцийдің ойлау жүйесінде негізгі назар адамдардың өзара қарым-қатынасына, тәрбие мен мінез қалыптастыруға аударылады. Осы тұрғыдан ол үш ұғымды ерекше бөледі: тең орта, адамгершілік және өзара сүйіспеншілік. Бұл үшеуі бірігіп дао — «дұрыс жолды» құрайды. Әр адам осы даоға сай өмір сүруге тиіс.
Тең орта
Тең орта — сабырсыздық пен шамадан тыс сақтықтың арасындағы үйлесімді әрекет. Мұндай тепе-теңдікті сақтау оңай емес: көпшілік асығыс шешімге бейім болса, кейбірі керісінше тым сақ, батылдықсыз келеді.
Адамгершілік (жэнь)
Адамгершіліктің өзегі — жэнь: ата-ананы құрметтеу, үлкен ағаларды сыйлау, жалпы алғанда үлкенге ізет көрсету. Шын жүректен адамгершілікке ұмтылған адам жамандық жасамайды деп тұжырымдалады.
Өзара сүйіспеншілік және әдеп
Қарым-қатынастағы әдептілік өзара сүйіспеншілікпен бекемделеді. Бұл қағида қысқа түрде: «Өзің қаламайтын нәрсені басқаға жасама» деген ұстанымға саяды.
Текті адам (цзюнь-цзы) және қарапайым адам
Конфуцийшылдықта әдеп қағидаларын толық ұстанатын тұлға — текті адам (цзюнь-цзы). Көптеген мәтіндерде текті адам қарапайым адамға қарсы қойылады: бірі парыз бен заңға сүйенсе, екіншісі көбіне пайда мен тиімділікті көздейді.
Айырмашылықтар
- Текті адам парыз бен заңды басшылыққа алады; қарапайым адам пайда іздейді.
- Текті адамға маңызды іс сеніп тапсырылады; қарапайым адамға көбіне ұсақ-түйек жүктеледі.
- Текті адам өзгелермен татулықта өмір сүрсе де, өз жолын сақтайды; қарапайым адам көптің соңынан еруге бейім.
Этика және саясат
Текті адам ұғымы тек этикалық өлшем емес, сонымен бірге саяси мәнге де ие: ол халықты басқаруға лайық тұлға ретінде қарастырылады. Басқарудың негізгі қайнар көзі — басшының өз әдептілігі мен мінезін төмендегілерге үлгі етуі. Егер билеушілер дао жолымен жүрсе, халықтың қарсылығы болмайды деп есептеледі.
Қоғамдағы рөлдер және «аттардың түзетілуі»
Кун-фуцзы «барлық нәрсе өзгерісте, уақыт тоқтамай өтеді» деп мойындағанымен, қоғамдық өмірде қалыптасқан тәртіп сақталуы керек деп санайды. Бұл көзқарас әр рөлдің өз мәніне сай орындалуын талап етеді: билеуші — билеуші болып, шенеунік — шенеунік болып, әке — әке болып, бала — бала болып қалуы тиіс.
Егер күтпеген өзгеріс туындаса, ол тез арада бұрынғы қалпына келтірілуі керек деп есептеледі. «Билеуші — әке, халық — оның балалары» деген түсінік мемлекет басқарудың моралдық моделін айқындайды.
Білім туралы түсінік
Конфуций үшін «білу» — табиғатты танудан гөрі адамды тану. Кейбір адамдарға туа біткен білім тән болғандықтан, олар жоғарырақ тұрады; ал одан кейінгі орында білімді оқу арқылы меңгергендер келеді.
Оқу қағидасы
Оқу таңдаулы болуы тиіс: өмірде қажет, ең дұрыс деп саналатын қағидаларды меңгеріп, артық нәрседен аулақ болу ұсынылады. Сонымен бірге білу — тек жаңа ақпаратты үйрену емес, зерттеліп отырған мәселені жан-жақты қарастыру қабілеті.
Мэн-цзы: адам табиғаты — игілік
Мэн-цзы (б.з.д. 372—289 жж.) Конфуций ілімін жалғастыра отырып, Аспанды объективтік қажеттілік және тағдыр ретінде түсіндіреді: ол жақсылықты қорғайды. Сонымен қатар Мэн-цзы Аспан еркі адамдардың жігері арқылы көрінеді деп тұжырымдайды.
Оның негізгі қорытындысы: адам табиғаты — жақсылық. Сондықтан егер билеуші (ван) халықты өз баласындай сүйсе, халық та оны әкесінен артық жақсы көруге тиіс деген ой айтылады.
Сюнь-цзы: адам табиғаты — тәрбиемен түзелетін құбылыс
Сюнь-цзы (б.з.д. 313 ж. — белгісіз) Аспан мен Жерді барлық денелердің шығу тегі ретінде мойындағанымен, тағдырды Аспанның еркі деп танымайды. Оның пікірінше, Аспанды құрметтеп, тек ой елегінен өткізгеннен гөрі, қажетті игіліктерді көбейтіп, табиғатты игеруге ұмтылған дұрыс.
Әлем өз заңдылықтарымен өмір сүреді: оны зерттеп, сырын ұққан адам оны өз қажетіне жарата алады. Осыдан келіп, бақытты не бақытсыз, бай не кедей болу көбіне адамның өзіне байланысты деген қорытынды шығады.
Тәрбие туралы түйін
Сюнь-цзы адамның табиғаты бастапқыда зұлымдыққа, қызғанышқа, дүниеқоңыздыққа бейім деп санайды. Дегенмен тәрбие арқылы адамды адамгершілікке баулып, табиғатын өзгертуге болады. Бұл үшін әр адам өзін-өзі жетілдіруге саналы түрде ұмтылуы тиіс.