Орынбор қаласы

Орынбор (1938—1957 жылдары — Чкалов) — Ресей Федерациясындағы Орынбор облысының орталығы. Қала Жайық өзенінің бойында орналасқан, Самара, Ақтөбе, Орск бағыттарына шығатын теміржол торабымен ерекшеленеді. Орынбор алғашында 1735 жылы қамал ретінде салынып, 1743 жылы қазіргі орнына көшірілді.

XVIII—XIX ғасырларда Орынбор шекаралық әскери шептің негізгі қамалы әрі әкімшілік орталығы болды. 1868 жылдан бастап Ресейдің Қазақстанмен және Орта Азиямен байланысындағы ірі сауда орталығына айналды. 1773—1774 жылдары Е. Пугачев әскері қаланы қоршауға алғаны тарихтан белгілі.

Теміржол желілерінің (Самара—Орынбор, Орынбор—Ташкент) іске қосылуы өнеркәсіптің дамуына ықпал етті. ХХ ғасыр басында қалада фабрика-завод кәсіпорындары, шеберханалар және қолөнер кең өріс алды. 1917 жылғы оқиғалар кезінде жұмысшылар мен солдаттар кеңестері құрылып, азамат соғысы жылдарында қала бірнеше мәрте стратегиялық маңызға ие болды.

Қаланың тарихи келбеті 1734 жылғы қамал аумағымен байланысты. Архитектуралық ескерткіштердің қатарында сауда үйі (1749—1754) және Керуен сарайы (1836—1842) аталады. Кеңес дәуірінде Орынбор индустриялық және мәдени орталық ретінде қарқынды дамыды.

Қызылорда (тарихи атаулары: Ақмешіт, Перовск) — Қазақстанның оңтүстігіндегі ірі қала, Қызылорда облысының әкімшілік, мәдени және экономикалық орталығы. Ол автомобиль, су, әуе және теміржол қатынастары түйіскен маңызды торап ретінде дамыды.

1853 жылға дейін Ақмешіт аталған қала Қоқан хандығының шағын қамалы болды. Орыс әскері келгеннен кейін Перовск деп аталып, кейін Ақмешіт атауы қайта қалпына келтірілді. 1925 жылдан бастап Қызылорда атала бастады.

Кеңес кезеңінде қала ірі өндірістік орталыққа айналды: химия, жеңіл, тамақ және құрылыс индустриясы бағытында ондаған кәсіпорын жұмыс істеді. Целлюлоза-картон комбинаты, тамақ өнеркәсібі, тігін және мебель фабрикалары өңір экономикасының тірегіне айналды.

Қалада көптеген мектеп, педагогикалық бағыттағы оқу орны, Н. Бекежанов атындағы қазақ драма театры, тарихи-өлкетану музейі сияқты мәдени мекемелер жұмыс істейді.

Алматы — республикалық маңызы бар қала, Іле Алатауының солтүстік беткейінде, Үлкен және Кіші Алматы өзендерінің ысырынды конусында орналасқан. Табиғаты көркем, жасыл желекке бай, климаты континенттік. Қала сейсмикалық аймақта орналасқандықтан, тарихында ірі жер сілкінулер де тіркелген (1887, 1910).

Бұл өңірді ерте дәуірден бері сақ, кейін үйсін тайпалары мекендеген. Орта ғасырда Алматы атты қала ірге көтергені белгілі. XIX ғасырда Ресей империясының ықпалы күшейіп, 1854 жылы Верный бекінісі салынды. 1867 жылы Верный Жетісу облысының әкімшілік орталығына айналды.

ХХ ғасыр басында қалада негізінен ауыл шаруашылығы шикізатын өңдейтін шағын кәсіпорындар жұмыс істеді. Сонымен қатар, Верный сол кезеңде ғылыми-зерттеу сапарларының және аймақтық мәдени өмірдің маңызды ошақтарының біріне айналды; мұнда көптеген белгілі ғалымдар мен саяхатшылар болған.

Алматының мәдени кеңістігі сан қырлы: өнер музейлері, аспаптар коллекциялары, галереялар, фестивальдер қала өмірінің ажырамас бөлігі. Діни және рухани ғимараттар да қала келбетінде маңызды орын алады. Алматы — елдің спорттық әрі туристік әлеуетін танытатын жетекші орталықтардың бірі.

Астана (1998 жылғы 6 мамырға дейін — Ақмола) — Қазақстан Республикасының қазіргі елордасы. Астананы Алматыдан көшірудің басты себептері ретінде Алматының сейсмикалық аймақта орналасуы, ел аумағының шеткері бөлігінде жатуы және экологиялық жүктеменің күрделілігі аталады.

Қала Сарыарқаның солтүстік бөлігінде, Есіл өзенінің биік оң жағалауында орналасқан. Ол — ірі теміржол және автожол торабы; әуе қатынасы арқылы Қазақстанның көптеген қалаларымен байланысады. Тарихи тұрғыда қала Қараөткел маңында 1830 жылы ірге көтеріп, 1832 жылы Ақмола атанды. 1961 жылдан Целиноград атауы қолданылды.

Кеңес дәуірінде және тың игеру жылдарында қала қарқынды өсіп, өнеркәсіп, мәдениет және ғылым орталықтарының біріне айналды. Машина жасау және металл өңдеу салалары жетекші рөл атқарды. Сонымен бірге құрылыс материалдары, тағам өндірісі, инфрақұрылымдық кәсіпорындар дамыды.

Соңғы жылдары Есілдің сол жағалауында жаңа әкімшілік және қоғамдық ғимараттар, тұрғын үй кешендері бой көтерді. Ұлттық музей, бизнес орталықтар, мәдени-ғылыми нысандар салынды, жоғары оқу орындары дамып келеді. Парламент пен Үкімет ғимараттары, сондай-ақ ел басшылығының резиденциясы елорданың жаңа сәулеттік келбетін айқындайды.