Қазақша рефераттар

Біздің мемлекетіміз - негізгі міндеттермен ғана шектелетін кәсіпқой мемлекет

Қазақстан — халқы шамамен 16,5 миллион адам болатын, Орталық Азиядағы ірі мемлекет. Ел аумағы 2 717,3 мың шаршы километрді құрап, жер көлемі бойынша әлемде сегізінші орын алады. Көмір, қара және түсті металл, мұнай мен газ өндіру салалары дамыған өнеркәсіппен қатар, металлургия, металл өңдеу, машина жасау, химия және жеңіл өнеркәсіп бағыттары да орныққан. Осындай өндірістік әлеуетке қоса, республиканың агроөнеркәсіптік әлеуеті де айрықша.

Агроөнеркәсіптік әлеует: жер қоры және өнімділік

Ауыл шаруашылығы жері

222,3 млн га

Оның ішінде егістік — 36 млн га, жайылым — 182 млн га-дан аса, шабындық — 5 млн га-ға жуық.

Жан басына шаққандағы жер

~2,2 га

Бұл көрсеткіш ауыл шаруашылығы дамыған көптеген елдермен салыстырғанда жоғары.

Орташа жылдық өндіріс (соңғы 20 жыл)

  • Ет — шамамен 24 млн тоннаға дейін
  • Сүт — 3,5 млн тоннадан астам
  • Жүн — 100 мың тоннаға жуық

Қазақстанда ауыл шаруашылығы дақылдарының 60-қа жуық түрі өсіріледі. Мал шаруашылығы бағыттары да сан алуан: сүтті және етті ірі қара, жүнді және етті-майлы қой, қаракөл қойы, жылқы, түйе, шошқа, құстың бірнеше түрі, сондай-ақ марал шаруашылығы дамыған. Бұған қоса ара шаруашылығы, балық өсіру және мамық-жүнді аң шаруашылығы бар.

Агроөнеркәсіптік кешеннің құрылымы (І–ІІІ сфера)

Агроөнеркәсіптік кешен (АӨК) өзара байланысқан үш сфераға бірігеді: қор шығаратын салалар, ауыл шаруашылығының өзі, әрі дайындау–сақтау–өңдеу және қызмет көрсету инфрақұрылымы.

І сфера: қор шығаратын салалар

Бұл сфераға агроөнеркәсіпке қажет құрал-жабдық өндіретін машина жасау, микробиологиялық және химиялық өнеркәсіп кіреді.

  • Машина жасау: Павлодар трактор зауыты, Ақмола облысындағы эрозияға қарсы техника шығаратын өндірістік бірлестік, сондай-ақ Манкентживмаш, Актюбсельмаш, Мамлют машина жасау зауыттары.
  • Химия: Жамбыл және Ақтөбе облыстарындағы кәсіпорындар минералдық тыңайтқыш шығарады; Қарағанды металлургия комбинаты мен Өскемен титан-магний комбинаты да жанама өнім ретінде өндіреді.
  • Өсімдіктерді қорғау: Шымкенттегі «Фосфор» өндірістік бірлестігі.
  • Микробиология: Шымкент гидролиз, Түркістан жемдік дәрілер, Степногорск кәсіпорындары.

ІІ сфера: ауыл шаруашылығы

Экономикалық реформалардың бастапқы кезеңінде ауыл шаруашылығында 2200 кеңшар және өзге мемлекеттік кәсіпорындар, сондай-ақ 406 ұжымшар жұмыс істеді. Бұл құрылым кейін нарықтық қатынастарға бейімделу үдерісінде өзгерістерге ұшырады.

ІІІ сфера: дайындау, сақтау, өңдеу және қызметтер

Үшінші сфераға тамақ, ет-сүт, ұн-жарма өнеркәсібі, сондай-ақ дайындау мен сақтау жүйелері кіреді. Бұған қоса ауыл шаруашылығына өндірістік-техникалық, көліктік, агрохимиялық, ветеринарлық-санитарлық және суару қызметін көрсететін ұйымдар мен кәсіпорындар осы сфераның маңызды бөлігін құрайды.

Нарыққа өту кезеңі және мемлекеттің экономикалық рөлі

Адамзат тарихында мемлекетсіз қоғам болған емес. Мемлекет саяси, әскери, экономикалық, құқықтық және өзге де маңызды қызметтерді атқарады, ал олардың тиімділігі экономиканың даму деңгейімен тығыз байланысты. Ұзақ уақыт бойы мемлекет негізінен шекараны қорғау, қоғамдық тәртіпті сақтау және салық жинау міндеттерімен шектелді. Алайда нарықтық қатынастар қалыптасқан сайын «мемлекет өз қызметін қаншалықты дұрыс атқарып отыр?» деген сұрақ өзекті бола түсті.

Экономикадағы мемлекет туралы негізгі көзқарастар

1) Толық мемлекеттік реттеу

Экономиканың тиімділігі, жұмыспен қамту, әлеуметтік тепе-теңдік сияқты міндеттерді нарықсыз, мемлекеттің үстем ықпалымен шешуге болады деген ұстаным.

2) Мемлекеттік араласуды шектеу

Экономиканы негізгі реттеуші — адам және өзін-өзі реттейтін нарық; мемлекет, көбіне, ақша-несие аясына ғана ықпал етуі керек деген тұжырым.

3) Белсенді, бірақ шектеулі араласу

Мемлекетсіз дағдарыс, өндіріс құлдырауы, жұмыссыздық сияқты мәселелерді еңсеру қиын; сондықтан араласу қажет, бірақ шектен шықпауы тиіс.

Қазақстанда нарық дамыған сайын «мемлекет экономикаға араласпауы керек» деген түсінік кең тарады. Дегенмен, реформалар тәжірибесі мемлекеттік реттеудің нарықтық экономиканың қажетті буыны екенін көрсетті: жан-жақты жоспарланған бағдарлама оны іске асыратын мықты мемлекеттік тетіктерсіз толыққанды жүзеге аспайды. Нарық кез келген мәселені әмбебап түрде шеше алмайды; бірқатар салаларда қоғамдық мүдде мемлекеттің қатысуын талап етеді.

Мемлекеттік реттеудің негізгі бағыттары

Мемлекет жекеше сектор жетекші рөл атқаратын ортада нарықтың құқықтық шеңберін құрып, маңызды, бірақ шектеулі қызмет атқаруға тиіс. Ол ұсақ-түйек өндірістік процестерді (мысалы, нақты қандай күні егін себу немесе жинау сияқты) әкімшілік жолмен басқармай, ел экономикасы үшін жүйелік мәні бар міндеттерге назар аударғаны дұрыс.

Нарық әлсіз реттейтін міндеттер

  • Табысты және ресурстарды қоғам мүддесіне сай қайта бөлу
  • Қоғамдық тауарлар мен қызметтерді ұйымдастыру (білім, денсаулық сақтау, қорғаныс, жол, қоғамдық көлік және т.б.)
  • Экономиканы тұрақтандыру және дағдарысқа қарсы саясат
  • Әлеуметтік қорғау жүйесін қалыптастыру

Табысты қайта бөлудің тетіктері

Ұлттық табысты қайта бөлу әлеуметтік теңсіздікті жұмсартуға мүмкіндік береді. Бұл, әсіресе, нарық жағдайында табыс алшақтығы күшейетін кезеңдерде маңызды.

  • Трансферттік төлемдер: жәрдемақылар, жұмыссыздық төлемдері, шәкіртақылар және басқа қолдаулар
  • Баға мен табыс саясаты: әлеуметтік маңызы бар тауарлар мен қызметтерге шектеулі баға қою, ең төменгі жалақыны белгілеу

Ауыл шаруашылығындағы қоғамдық тауарлар

Ауылдық жерде жеке өндіруші толық қамти алмайтын қоғамдық сипаттағы міндеттер көп. Мысалы: мал ауруларымен күрес, зиянкестерге қарсы іс-шаралар (шегіртке, колорад қоңызы және т.б.), шикізат пен азық-түлік сапасын бақылау, ветеринарлық-санитарлық қауіпсіздік. Мұндай шығындарды жүйелі түрде көтеру көбіне мемлекеттің мүмкіндігіне сүйенеді.

Монополия, баға паритеті және аграрлық секторды қолдау

Әлемдік тәжірибе нарық монополияланған кезде қоғамға елеулі шығын келетінін көрсетеді: өткізу көлемі қысқарады, баға өседі, жаңа шаруашылықтардың нарыққа кіруіне жасанды кедергілер пайда болады. Мұндай жағдайда мемлекет бәсекелес нарықты қалыптастырып, монополияға қарсы тетіктерді күшейтуге міндетті.

Ауыл шаруашылығында мемлекеттік реттеу әсіресе өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы арасындағы баға паритетін қамтамасыз ету тұрғысынан маңызды. Монополист кәсіпорындар (өндіріс құралдарын шығаратын, қызмет көрсететін немесе ауыл шаруашылығы өнімін өңдейтін құрылымдар) үшін келісімді бағаның жоғарғы шегін немесе рентабельділік деңгейінің шегін белгілеу қажеттігі туындайды.

Қаржы, инвестиция және әлеуметтік саясат

  • Аграрлық секторды жеңілдікпен қаржыландыру
  • Жекелеген аймақтарды дамыту және шаруа қожалықтарын ұйымдастыруды қолдау
  • Табиғи апат шығындарын өтеу және жаңа өндірістердің бастапқы шығындарын жабуға жәрдемдесу
  • Материалдық-техникалық базаны жаңғырту, негізгі қорды жедел қалпына келтіру және өндірістік инфрақұрылымды дамыту

Салық саясаты: жеңілдіктер және өзгерістер

Ауыл шаруашылығын мемлекеттік реттеудің маңызды құралдарының бірі — салық саясаты. Қазақстанның аграрлық секторында бастапқы реформалар кезеңінде кәсіпорындарға тікелей салықтық жеңілдіктер берілді. Мысалы, жалпы 30% деңгейіндегі ставка жағдайында ауыл шаруашылығы кәсіпорындары үшін (ет, сүт, жеміс-көкөніс, нан өнімдері, мақта, балық, құс және мал шаруашылығы бағыттары) 10% мөлшеріндегі ставка белгіленді.

Ерте кезеңдегі жеңілдіктер

  • Алғашқы екі жылда ауыл шаруашылығы өнімін өндіретін және өңдейтін кәсіпорындар мен кооперативтер табыс салығынан босатылды.
  • Балабақша, мүгедектер үйі, ауылдық аурухана, мектеп асханаларына өнім өткізетін шаруа қожалықтары ҚҚС төлеуден босатылды.
  • Ғылыми ұйымдар мен тәжірибе шаруашылықтары пайдаланған жер учаскелері жер салығынан босатылды.

1995 жылдан кейінгі түзетулер

Жеңілдіктер ауыл шаруашылығын ынталандырғанымен, бюджеттік түсімдердің өсуіне және өндіріс көлемінің артуына әрдайым тікелей әсер ете бермеді. Осыған байланысты 1995 жылдан бастап салық саясаты қайта қаралды: бұрын берілген жеңілдіктердің басым бөлігі қысқартылды, алайда 10% ставка сақталды.

  • Өндірістік құрылысты жүзеге асыратын технологиялық жабдықты орнату құны салық салынатын табыстан шегерілетін болды.
  • Шаруашылық шығындарын табыс есебінен кейінгі бес жыл бойы жабу мүмкіндігі берілді.
  • АӨК үшін импортталатын құрал-жабдық, шикізат, материалдар және қосалқы бөлшектер бойынша ҚҚС төлемеу тәртібі енгізілді.

Шаруа қожалықтары үшін ықшам салықтандыру

Шаруа қожалықтарының едәуір бөлігінде есеп-қисап жүргізу тәжірибесі мен біліктілік жеткіліксіз болуы мүмкін. Бұл декларацияларды уақытында және сауатты тапсыруды қиындатып, айыппұл секілді қосымша шығындарға әкеледі. Сондықтан өтпелі кезеңде салық әкімшілігі қожалықтардың бюджетпен қатынасын қарапайым әрі түсінікті ету жолдарын қарастыруы қажет.

Патент негізіндегі режим

Заңды тұлғалардың патент сатып алу арқылы салық төлеуі есепті ықшамдауы мүмкін.

Қондырылған табыс әдісі

Жердің сапасы, дақыл мен мал түрі, аймақтық ерекшелік бойынша гектарына шаққан табыс алдын ала белгіленіп, нақты табыспен айырмасы келесі жылы ескеріледі.

Тәжірибелік енгізу

1996 жылдың басында Семей облысында патент негізіндегі есеп айырысу тәжірибе ретінде енгізіліп, жерді тиімді пайдалану мен өндіріс үлесінің артуына ынталандыратыны байқалды.

Баға саясаты және мемлекеттік басқарудың қағидаты

Ауыл шаруашылығында мемлекеттің бағаға ықпал етуінің бірнеше нұсқасы бар. Сұраныс көлеміне әсер ету және бағаны директивтік түрде белгілеу тәсілдері әкімшіл-әміршіл кезеңнен таныс. Сондықтан баға саясатының басты бағыты — еркін баға қалыптастыруға кезең-кезеңімен көшу.

Мемлекеттік басқарудың рөлі сан алуан болғанымен, негізгі қағида айқын: мемлекет экономиканы басқаруда белсенді болуы керек, бірақ экономикаға араласуы шектеулі болуы тиіс. Нарық әлі толық орнықпаған тұстарда мемлекет нарықты дамытуға және «нарық кеңістігін» әкімшілік кедергілер мен ескі тәртіп қалдықтарынан тазартуға араласуы қажет.

Кадр сапасы және институттық жаңару

Қазіргі кезеңдегі өзекті мәселелердің бірі — басқару жүйесіндегі кадрлардың экономика, қаржы, бухгалтерлік есеп және құқық салаларындағы білім деңгейінің төмендігі. Көптеген елдерде мамандар әр 3–4 жыл сайын біліктілігін арттырып отырмаса, еңбек нарығында бәсекеге қабілеттілігін жоғалтады. Ғылыми-техникалық прогрестің жедел қарқыны да үздіксіз оқуды талап етеді.

Не қажет?

  • Үздіксіз оқу жүйесін барлық деңгейде міндетті түрде енгізу
  • Кадрларды аттестаттауды жүйелеу
  • Қызметке қабылдау және жоғарылатуда ұзақ мерзімді мақсат қоя білу, жаңа жағдайда шешім қабылдау қабілеті, білімі мен жігерін негізгі өлшем ету

Мемлекеттік аппаратты ықшамдау және үйлестіру

Мақсатты экономикалық саясат жүргізуге мемлекеттік басқару жүйесінің толық бейімделмеуі ескеріліп, аппаратты қайта ұйымдастыру мен жетілдіру қолға алынды. Орталық және аймақтық деңгейлерде қысқарту жүріп, бұл процесс жалғасады. Түпкі мақсат — нарықтық экономикаға лайық заманауи әрі тиімді басқару жүйесін қалыптастыру және ұлттық мүддені қорғай алатын мемлекет құру.

Құрылымдық қағидаттар

  • Министрліктер мен ведомстволар санын оңтайландыру
  • Жауапкершілік пен өкілеттік арасындағы сәйкестікті қамтамасыз ету
  • Функцияларды орталықтан аймақтарға мүмкіндігінше беру
  • Ұйымдық бейберекетсіздікке және мәртебелік ала-құлалыққа жол бермеу

Стратегиялық ұстанымдар

  • Ықшам әрі кәсіпқой Үкімет: ең маңызды функцияларға шоғырлану
  • Стратегияға негізделген іс-қимыл бағдарламалары
  • Ведомствоаралық үйлестіруді күшейту
  • Өкілеттік, есептілік және стратегиялық бақылауды арттыру
  • Орталыққа тәуелділікті азайту: аймақтарға және жекеше секторға өкілет беруді кеңейту
  • Сыбайлас жемқорлыққа қарсы ымырасыз күрес
  • Кадрларды жалдау, даярлау және өсіру жүйесін жақсарту

Қорытынды ой

Нарықтық экономика жағдайында басқарудың нарыққа қайшы, ескірген әдістерінен біржола бас тартып, әлемдік тәжірибені ескеретін заманауи мемлекеттік басқару жүйесін қалыптастыру қажет. Мұндай жүйе агроөнеркәсіптік кешенді де, жалпы экономиканы да тұрақты дамытуға бағытталған нақты саясатты жүзеге асыруға қабілетті болуы тиіс.