Аграрлық сала және агроөнеркәсіптік кешен құрылымы туралы қазақша реферат
Аграрлық салаға жүйелік көзқарас неге қажет?
Қазіргі ауыл шаруашылығында экономикалық процестерге және ауыл шаруашылығы өнімдері нарығына ірі бизнестің ықпалы күшейді. Соның нәтижесінде ауыл шаруашылығы аралас салалармен бұрынғыдан да тығыз байланысып, біртұтас жүйе ретінде қалыптасады. Осындай жағдайда аграрлық экономиканы тек ауыл шаруашылығының өз шеңберінде ғана қарастыру жеткіліксіз: аралас салалардың әсерін есепке алмай терең талдау жасау қиын.
Сондықтан агробизнесті жүргізудің теориялық-әдістемелік негіздерін дамыту және оны іске асырудың практикалық тәсілдерін жүйелі түрде зерделеу қажеттілігі туындайды. 1970-жылдары отандық ғылымда ауыл шаруашылығын аралас салалармен бір кешенде зерттеу бағыты күшейіп, ғылыми айналымға «агроөнеркәсіптік кешен» ұғымы енгізілді.
Негізгі тезис
Ауыл шаруашылығы өнімінің жасалуы, өңделуі, қозғалысы және сатылуы өзара тәуелді салалар арқылы жүзеге асады. Бұл байланыстар әлсіресе, бүкіл жүйенің тиімділігі төмендейді.
Агробизнес құрылымы: төрт негізгі сфера
Агробизнеске қатысатын қызмет түрлері өзара әсер етпей, бір-біріне тәуелді болмай табысты жұмыс істей алмайды. Осыған байланысты агробизнес әдетте төрт негізгі сфераға бөлінеді. Бұл жүйеде ауыл шаруашылығы өзге сфераларды біріктіретін өзек рөлін атқарады.
I сфера: ресурстық қамтамасыз ету
Бұл сфера ауыл шаруашылығын өндірістің материалдық факторларымен қамтамасыз етеді: техника, жем-шөп, тұқым, тыңайтқыш, өсімдіктер мен малды қорғауға арналған дәрі-дәрмек және өзге де ресурстар.
Сондай-ақ міндеті жағынан мұнда қаржылық ресурс — несие де кіреді. Ресурстар нарығын қалыптастырып, техникалық-технологиялық деңгейге әсер ете отырып, несие бағасы мен шарттары арқылы өндіріс шығындарының көлеміне ықпал жасайды.
- Ресурс нарығын қалыптастырады
- Техника мен технология деңгейін айқындайды
- Шығындар құрылымына баға мен шарт арқылы әсер етеді
II сфера: ауыл шаруашылығы өндірісі
Агробизнес жүйесінің ұйытқысы болып саналатын бұл сфераға егін шаруашылығы мен мал шаруашылығы кіреді. Мұнда алғашқы өнім қалыптасады және келесі сфераларға «шикізат базасын» береді.
Ауыл шаруашылығының әл-ауқаты ресурстық қамтамасыз етуге, өнімді өңдеу мен өткізу тізбегіне және сервистік қолдауға тікелей тәуелді.
III сфера: маркетинг және тағам өнеркәсібі
Бұл сфера егіс алқабынан (немесе фермадағы өндірістен) өнімді тұтынушыға жеткізуді қамтамасыз етеді. Көтерме және бөлшек сауда, қойма, биржа, аукцион жүйелері сияқты дәстүрлі арналармен қатар агробизнесте маңызды ерекшелік бар: өз бетінше өндірістік сала ретінде тағам өнеркәсібінің болуы.
Нарықтық экономикасы дамыған елдерде маркетингтік сфераның рөлі айрықша: тұрғындар қажеттілігі өскен сайын және азық-түлік сервисі дамыған сайын бұл саланың үлесі ұлғая береді.
IV сфера: агросервис
Агросервис агробизнестің барлық сфераларының жұмысын жақсартуға бағытталған қызметтер жиынтығын қамтиды: мамандандырылған сервистік қызмет көрсету, ғылыми зерттеулер мен жобалау, кадрларды даярлау және біліктілігін арттыру, жаңа технологияларды енгізу, коммуникация, сондай-ақ мемлекеттік реттеу және басқару.
Негізгі ерекшелік — бұл сферада мемлекеттік құрылымдардың тұрақты қатысуы. Сондықтан агросервисті көбіне мемлекеттік және жеке бөліктерге бөледі.
Мемлекеттік бөлік
Ауыл шаруашылығын басқару, нарықты реттеу ұйымдары, ғылыми-зерттеу мекемелері, мамандандырылған білім беру құрылымдары.
Жеке бөлік
Техникалық қызмет көрсету, агротехникалық және агрохимиялық қызметтер, суландыру, қолданбалы зерттеулер, кеңес беру, материалдық-техникалық жабдықтау және өзге сервистер.
Агросервис ұйымдарына шаруа және фермерлік ұйымдар, одақтар мен бірлестіктер де кіреді. Олар шаруашылық, экономикалық және әлеуметтік мақсаттарды қатар көздейді.
Агроөнеркәсіптік кешен (АӨК) құрылымы
Агроөнеркәсіптік кешеннің құрылымы агробизнес құрылымына өте ұқсас. Классикалық түсіндіруде ол үш негізгі сфераны біріктіреді.
I сфера: қорды қажет ететін салалар
Трактор және ауыл шаруашылығы машиналарын жасау, минералдық тыңайтқыш өндірісі, өсімдік пен малды қорғаудың химиялық құралдары, ауылдық құрылыс, өндірістік мал азығын өндіру және микробиология, сондай-ақ суландыру құрылысы сияқты салалар.
II сфера: таза ауыл шаруашылығы өндірісі
Егін шаруашылығы, мал шаруашылығы және ауыл шаруашылығына тән (өндірістік форматтан бөлек) мал азығын өндіру.
III сфера: дайындау–тасымалдау–сақтау–өңдеу
Ауыл шаруашылығы шикізатын дайындау, тасымалдау, сақтау және өңдеуді қамтамасыз ететін салалар мен өндірістер жиынтығы.
Кейбір жіктемелерде тасымалдау, сақтау және байланысты инфрақұрылым салаларын жеке төртінші сфера ретінде бөліп көрсету де кездеседі.
Маңызды айырмашылық
Агробизнес пен АӨК құрамы сандық та, сапалық та тұрғыдан толық сәйкес келе бермейді. Айырмашылықтардың бірі — агросервис құрамында мемлекеттік реттеу жүйесінің айқын көрінуі. Әкімшіл-әміршіл экономикада мемлекеттік ықпал бүкіл жүйеге сіңіп кеткендіктен, отандық схемаларда ол бөлек көрсетілмей қалған. Нарықтық экономика жағдайында мемлекеттік реттеу аграрлық сектордың өндірістік және экономикалық процестерін үйлестіретін басқарушы элемент ретінде айқын байқалады.
Ішкі тепе-теңдік және түпкі өнім құрылымы
Агроөнеркәсіп өндірісі мен агробизнесті сфераларға бөлу, ең алдымен, әр сфераның түпкі өнімді қалыптастырудағы орнын анықтауға мүмкіндік береді. Екіншіден, кешеннің тиімді әрі қарқынды дамуы сфералар мен салалардың рационалды арақатынасына тәуелді болғандықтан, ішкі құрылымдық тепе-теңдікті сақтау қажеттілігін көрсетеді.
Қазақстандағы мәселе
Маркетингтік сфераның (өңдеу, сақтау, тасымалдау, өткізу) жеткіліксіз дамуы ауыл шаруашылығы шикізаты мен азық-түліктің едәуір ысырапқа ұшырауына әкеледі. Кей жылдары жалпы өнімнің 25–35%-ы ысырап болған.
АҚШ тәжірибесі
Түпкі өнімнің 70%-дан астамы маркетингтік сфераға, шамамен 10%-ы ауыл шаруашылығына тиесілі. III сфераның ішінде сауда жүйесінің үлесі жоғары.
Басқа елдер мысалы
Францияда азық-түлік құнының 75%-дан астамы ауыл шаруашылығынан тыс салаларда жасалады. Скандинавия елдерінде түпкі өнімдегі тамақ өнеркәсібінің үлесі шамамен 65%.
Батыс елдеріне тән үрдістердің бірі — азық-түлік өндірумен айналысатын жұмыскерлер санының қысқаруы. Мысалы, АҚШ-та 1960–1985 жылдары бұл көрсеткіш шамамен 30%-ға төмендеді, негізінен ауыл шаруашылығы өндірісі есебінен. Ал өңдеу және сауда салаларындағы жұмыскерлер саны өсуде: АҚШ-та соңғы он жыл ішінде маркетингтік сферада жұмыс істейтіндер саны шамамен 1,5 есе артқан.
Техника–технология сәйкессіздігі және құрылымдық теңгерімсіздік
Қорды қажет ететін салаларда шығарылатын техника мен ауыл шаруашылығы өнімін өндіру технологияларының бір-біріне сәйкес келмеуі, егін және мал шаруашылығы үшін жетілдірілген машиналар жүйесінің жеткіліксіздігі салааралық және ішкі салалық сәйкестіктің әлсіздігін көрсетеді. Бұған қоса, өндірілетін техниканың сапасы да әрдайым талапқа сай бола бермейді.
Экономиканың аграрлық секторын реформалау жағдайында бұл мәселе тіпті өткір сезіледі. Бұрын ірі көлемді өндірістерге (ұжымшарлар мен кеңшарларға) бейімделіп жасалған техника қазіргі шағын шаруа қожалықтарының сұранысына толық жауап бермейді.
Ауыл ішіндегі сәйкессіздік
Мал шаруашылығында да қайшылықтар кездеседі: жем-шөп өндірудің көлемі мен сапасы, азықтандыру технологиясы және күтіп-бағу процесі бір-бірімен әрдайым үйлесе бермейді.
Құрылымдық реформалар: тәжірибе және қорытынды
Бұрынғы КСРО-да, оның ішінде Қазақстанда, агроөнеркәсіп кешеніндегі құрылымдық сәйкессіздіктерді жоюға бағытталған әрекеттер 1980-жылдары бірнеше рет жасалды. АӨК құрылымын ретке келтіру мақсатында Азық-түлік бағдарламасы қабылданып, агроөнеркәсіптік өндірісті басқару жүйесі қайта құрылды. Алайда шамадан тыс орталықтандырылған әрі әміршіл-әкімшіл экономикалық модель жағдайында бұл міндеттерді толық орындау мүмкін болмады.
Агроөнеркәсіптік кешен сияқты ауқымды жүйеде тиімді құрылымдық өзгерістерді, негізінен, нарықтық байланыстарға сүйене отырып, жүйенің өзін-өзі реттеу тетіктері арқылы іске асыру нәтижелі болады. Сонымен бірге, нарықтық экономикаға көшу жолында бұрынғы одақтас республикалардың әрқайсысында, оның ішінде Қазақстанда да, елеусіз қалдыруға болмайтын өзіндік ерекшеліктер бар.
Келесі қадам
Осы негізде Қазақстан Республикасының агроөнеркәсіп кешенінің қазіргі жай-күйін, негізгі проблемаларын және даму бағыттарын кешенді түрде қарастыру қажеттілігі туындайды.