Салық комитеті

Қазақстан Республикасының салық жүйесі: экономикалық мәні, қалыптасуы және даму кезеңдері

Нарықтық экономика жағдайында мемлекеттің қоғамдағы процестерге тікелей әкімшілік басқару арқылы ықпал ету мүмкіндігі айтарлықтай тарылды. Осы тұрғыда халықаралық стандарттар мен нарық талаптарына сай келетін, қоғамдық және мемлекеттік мүдделерге қол жеткізуді қамтамасыз ететін негізгі жанама экономикалық тетік — салық жүйесі.

Салық жүйесінің қоғамдағы орны

Экономикалық және әлеуметтік тұрақтылықты сақтау мақсатында мемлекет табыстар теңсіздігін белгілі бір деңгейде реттеуге ұмтылады. Қоғам көлемінде табыстарды бөлу және қайта бөлу — нарықтық экономикасы дамыған елдерде мемлекеттің негізгі қызметтерінің бірі.

Табыстарды қайта бөлудегі тікелей әдістердің (мысалы, жәрдемақылар) маңызы зор болғанымен, оларды тек әлеуметтік төлемдер арқылы ғана толық жүзеге асыру мүмкін емес. Сондықтан әлеуметтік инфрақұрылымды ұйымдастыру және оны қаржыландыру тетіктері, соның ішінде салықтық құралдар арқылы жанама ықпал ету ерекше мәнге ие.

Теориялық негіздер және анықтамалар

Салық жүйесінің әлеуметтік-экономикалық мазмұны А. Смит, Д. Рикардо, Ж. С. Сисмонди, У. Петти, Ф. Кенэ, Дж. Кейнс, А. Лаффер, М. Фридман және басқа да көптеген ойшылдардың еңбектерінде жан-жақты қарастырылған. Олар өз дәуіріндегі экономикалық тұжырымдамаларға сүйене отырып, салықтың мәнін, қызметтерін және экономикалық ықпалын түсіндірді.

Салық жүйесі дегеніміз не?

Салық жүйесі — салық төлеуші мен мемлекеттің мүдделерін үйлестіруді көздейтін, өзара байланысқан салықтар мен бюджетке төленетін өзге де міндетті төлемдердің, сондай-ақ оларды әкімшілендіруді қамтамасыз ететін органдар мен рәсімдердің күрделі жиынтығы.

Әдіснамалық тіректер

Заңдық-құқықтық база (Салық кодексі, жарлықтар, шешімдер, бұйрықтар және т.б.)
Салықтарды жинау әдістемесі
Салықтық бақылау нысандары (мониторинг, құжаттық тексерулер, рейдтер)
Салық органдары

Негізгі функциялар

Фискалдық — бюджет кірісін қалыптастыру
Реттеуші — экономикалық процестерге ықпал ету
Ынталандырушы — кәсіпкерлік пен инвестицияны қолдау

Қазақстандағы салық жүйесінің заңнамалық негіздері

Негізгі актілер

Салық жүйесінің қалыптасуы бірнеше ірі заңнамалық кезеңдер арқылы бекітілді.

25.12.1991 — «ҚР салық жүйесі туралы» Заң
24.04.1995 — «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» Заң
12.06.2001 — «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» ҚР Салық кодексі
01.01.2009 — жаңартылған ҚР Салық кодексі

Даму логикасы: реформалардың кезеңдері

Қазақстанда нарыққа көшу елдің өз салық жүйесін қайта құруын талап етті. Реформалар біртіндеп жүргізіліп, әр кезеңде басымдықтар өзгеріп отырды: алдымен құқықтық негіз қаланды, кейін жүйе концептуалды тұрғыда қайта жасалды, одан соң әкімшілендіру жетілдірілді.

I кезең (1991–1995)

Салық заңнамасының іргетасы қаланды. 1991 жылдың соңында салық мәселелері бойынша құжаттар топтамасы қабылданып, жүйеде көптеген алымдар, қорларға аударымдар және әртүрлі деңгейдегі төлемдер болды. Бұл кезеңде құқықтық актілердің көптігі мен үйлеспеуі басқаруды қиындатты.

1994 жылы алғаш нәтижелі қайта құру жүргізіліп, жеке табыс салығы мен кәсіпорын пайдасына салынатын салық бойынша маңызды өзгерістер енгізілді.

II кезең (1995–1999)

1995 жылғы №2235 жарлыққа сүйенген жаңа құқықтық база іске қосылды. Мақсат — әлемдік тәжірибеге жақын, ықшам әрі түсінікті жүйе құру болды. Алайда 1997–1999 жылдары жиі өзгерістер енгізілуі жүйенің тұрақтылығын әлсіретті, ал төлемдер саны іс жүзінде азаймай, керісінше өсті.

1998 жылғы бюджет заңнамасы шеңберінде төлемдерді жалпымемлекеттік және жергілікті деңгейлерге бөлу күшейтілді.

III кезең (1999–2001)

Белсенді реформалар кезеңі ретінде сипатталады. Мемлекеттік табыстарды басқару институттары күшейтіліп, заңнаманы жетілдіру бағытында қадамдар жасалды: 1999 жылы салық туралы жарлықтың заңға айналуы, ҚҚС тетіктерін түзету, фермер қожалықтары үшін бірыңғай жер салығын енгізу сияқты өзгерістер болды.

2001 жылдан бастап ҚҚС мөлшерлемесі барлық салық төлеушілер үшін 16% деңгейінде белгіленді.

IV–V кезеңдер (2002–2008 және 2009 жылдан бастап)

2002–2008 жылдары нарық талаптарына жауап беретін және экономикалық тұрақтандыруға бағытталған жаңа тұжырымдамалық тәсілдер нығайды. 2009 жылдан бастап жаңартылған Салық кодексі қолданысқа енгізіліп, бірқатар маңызды мақсаттар айқындалды:

шикізаттық емес секторға түсетін жалпы салық жүктемесін азайту;
экономиканы жаңғырту мен әртараптандыруға жағдай жасау;
әкімшілендіруді жетілдіру және рәсімдерді оңайлату арқылы бизнесті қолдау.

Маңызды түйін

1995 жылдың басында салық жүйесі тым күрделі, басқаруға қиын әрі тиімсіз болды, ал салықтық ауыртпалық өте жоғары деңгейге жетіп, экономикалық белсенділікті тежейтін факторға айналды. Кейінгі реформалар осы кемшіліктерді азайтуға және жүйені нарық талаптарына бейімдеуге бағытталды.

Салық органдары және әкімшілендіру эволюциясы

Салықтарды жинау мен төлемдердің толық әрі уақтылы түсуін қамтамасыз ету — салық жүйесінің тиімділігін айқындайтын негізгі бағыттардың бірі. Бұл салада институционалдық құрылым бірнеше рет өзгерді: мемлекеттік табыстарды басқару органдары құрылып, қайта ұйымдастырылып, кейін Қаржы министрлігі жүйесіне интеграцияланды.

Уәкілетті органның қалыптасуы

1990 ж. — Мемлекеттік Бас Салық Инспекциясы құрылды.
1991 ж. — Қаржы министрлігі жанынан Мемлекеттік салық комитеті құрылды.
1998 ж. — Мемлекеттік кіріс министрлігі құрылып, салық және кеден бағыттары біріктірілді.
2002 ж. — Мемлекеттік кіріс министрлігі таратылып, функциялар қайтадан Қаржы министрлігіне өтті.

Салық органдарының міндеттері

Қазіргі тәжірибеде салық қызметі органдары заңның сақталуын қадағалап, төлемдердің толықтығы мен уақтылығын қамтамасыз етеді. Негізгі бақылау бағыттары:

салықтардың дұрыс есептелуі мен аударылуы;
төлемдердің толық түсуі;
салықтың белгіленген мерзімде төленуі;
міндетті зейнетақы жарналарының дер кезінде аударылуы.

Ұйымдастыру құрылымы

Қазақстанда салық органдары, әдетте, вертикалды бағыныштылық қағидаты бойынша ұйымдастырылған. Аймақтық деңгейде облыстар мен республикалық маңызы бар қалалардағы комитеттер, ауданаралық және аудандық/қалалық бөлімшелер жұмыс істейді. Бұл құрылым салықтық бақылауды біріздендіруге және әкімшілендіру сапасын арттыруға бағытталған.

Бастапқы тәжірибедегі сабақтар

Алғашқы заңнамалық база әзірленген кезде әлемдік тәжірибе мен өтпелі экономиканың ерекшеліктері толық ескеріле бермеді. 1991 жылғы заңнама белгілі бір дәрежеде сыртқы үлгілерге сүйенді, ал үш сатылы топтастыру (жалпымемлекеттік, жергілікті жалпы міндетті, жергілікті) унитарлы мемлекет үшін әрдайым тиімді бола қойған жоқ.

1995 жылғы құқықтық өзгерістерде осы кемшіліктерді түзетуге талпыныс жасалып, шетелдік сарапшылардың қатысуымен жүйені халықаралық тәжірибеге жақындату көзделді. Экономиканың жаңа деңгейге көтерілуі 2001 жылы жаңа Салық кодексін қабылдауға түрткі болды, ал 2009 жылдан бастап реформалар бизнесті қолдау және әкімшілендіруді жеңілдету бағытында тереңдеді.

Қорытынды

Қазақстан Республикасының салық жүйесі қысқа мерзім ішінде күрделі эволюциядан өтті: құқықтық негіз қалыптасты, жүйе біртіндеп ықшамдалып, әкімшілендіру институттары жетілдірілді. Салықтар мемлекеттің қаржылық базасын нығайтумен қатар, әлеуметтік-экономикалық процестерге ықпал ететін маңызды құрал ретінде өз рөлін сақтап келеді.