Ұрұсханның Ораз - Мұхаммед сұлтанға дейінгі Шыңғыс әулеті ұрпақтарының шежіресі
Тарихи жад және мәдени мұра: ұлттық болмыстың тірегі
Қазақ халқының өзін тануы мен өз болмысын орнықтыруында айрықша орын алатын тарихи-мәдени мұраны сақтау — егемен Қазақстан үшін мәдениет саласындағы негізгі басымдықтардың бірі. Тарихи жад қайталанбас дәстүрлер мен құндылықтарды сақтап, оларды ұрпақтан ұрпаққа жеткізетін байланыстырушы жіп іспетті. Бұл — мәдени мұраның ең маңызды құрамдас бөлігі ретінде қоғамда қажет әлеуметтік қызмет атқарып, ұлтжандылық сезімді, идеялық-ізгіліктік және эстетикалық тәрбиені қалыптастыруға, ғылым, білім мен мәдениетті дамытуға қызмет етеді.
Қазақстан Президенті Н.Ә. Назарбаевтың жолдауларында «Мәдени мұра» бағдарламасын жүйелі түрде жалғастыру міндеті қойылды. Бағдарламаның іске асуы өткенді саралап, санаға сіңіру арқылы бүгінгі мәдениетті дамытуға, қазақстандықтардың ұлттық сана-сезімін нығайтуға мүмкіндік береді.
«Мәдени мұра» бағдарламасының бағыты: құжат, қолжазба, экспедиция
Бағдарлама аясында тек құнды құжаттар мен қолжазбаларды жинау ғана емес, олардың мұражайлық экспонаттарын, мұрағаттық материалдарын, ескерткіштерін анықтап, қайта табу және ұрпаққа қайтару мәселесіне айрықша мән берілді. Осы тұрғыда ұлттық кітапханалық раритеттерді іздеу, оларды ғылыми тұрғыдан танып-білу, сондай-ақ басқа елдердің аумағында жатқан кітаптар мен көне қолжазбаларды зерттеу үшін арнайы орталық құру — болашақ ұрпақ үшін құндылықтарды сақтаудың сенімді тетігі бола алады.
Нысана
Қолжазбалар, сирек кітаптар, мұражайлық жәдігерлер, мұрағат құжаттары, архитектуралық ескерткіштер.
Әдіс
Ғылыми-зерттеу экспедициялары, каталогтау, қалпына келтіру, аудару және жариялау жұмыстары.
Мақсат
Ұлттық тарихи сананы нығайту, түркі әлемінің ортақ ғылыми-мәдени кеңістігін кеңейту.
Сонымен қатар түркітілдес халықтардың көркем, ғылыми және танымдық әдебиеттерінен ортақ бірыңғай қор қалыптастыру мәселесі де күн тәртібінде тұр. Мұны жүзеге асыру түрік әлеміндегі ашылмаған «ақтаңдақтарды» айқындауға мүмкіндік береді.
Түркі мұрасының жаңғыруы: маңызды оқиғалар мен кеңістік
Махмуд Қашғари мұрасы
Осы бағыттағы есте қаларлық оқиғалардың бірі — Махмуд Қашғаридің «Диуан лұғат ат-түрік» трактатының орыс тіліне тұңғыш рет аударылған нұсқасының 2006 жылы Мұхтар Әуезов мұражайында таныстырылуы. Бұл бұрынғы Кеңес Одағы кеңістігіндегі түркітілдес халықтар үшін теңдесі жоқ маңызды мәдени-ғылыми оқиға болды.
Экспедициялар географиясы
Бағдарлама шеңберінде Әл-Фараби, Жүсіп Баласағұн, Мырза Мұхаммед Хайдар Дулат, Қадырғали би Жалайыр, Хисамуддин сияқты тұлғалардың мұраларын іздеп-табу үшін Дели, Сринагар, Каир, Мәскеу, Қазан, Рязань, Ташкент, Дамаск және өзге қалалардағы кітапханалар мен мұрағаттарға ғылыми экспедициялар ұйымдастыру көзделді.
Мырза Мұхаммед Хайдар Дулат: Сринагар сапары және мұра айналымы
1999 жылдың 22–30 мамыры аралығында қазақ делегациясы Мырза Мұхаммед Хайдар Дулаттың жерленген жері — Үндістанның Кашмир штатының астанасы Сринагарға барып, «Мазари-и Салатин» (Патшалар зираты) қорымына тәу етті. Сол жерден алынған топырақ Қазақстанның Тараз қаласындағы Мырза Мұхаммед Хайдар Дулатқа арналған ескерткіш түбіне қойылды.
Құлпытастардағы дерек
1551 жылы орнатылған құлпытастан бөлек, 1822 жылы ағылшын дәрігері У. Моркрофттың (1770–1822) бұйрығымен қойылған екінші құлпытаста парсы тілінде жазылған он сегіз жол мәтін бар.
Еңбектерінің таралуы
«Тарих-и Рашиди» 1895 жылы Лондонда Д. Росстың аудармасымен ағылшын тілінде жарияланып, кейін араб және орыс тілдеріне аударылды. Қазақ тілінде тұңғыш рет 2004 жылы кітап болып шықты. Шағатай тіліндегі «Жаһаннама» поэмасы да қазақ тіліне аударылып жатыр.
Аттарды біріздендіру мәселесі
Ағылшын тіліндегі деректерде есімнің соңғы бөлігі «Дулат» түрінде берілгенімен, Қазақстанда көпшілік парсы дәстүріне жақын «Дулати» деп атап жүр. Сол сияқты Қадырғали Жалайырды да жиі «Жалаири» деу кездеседі. Тұлғалар есімінің әртүрлі аталуын жүйесіз жалғастыру 100–500 жылдан кейінгі ұрпақты шатастыруы мүмкін, сондықтан ғылыми айналымда атауды біріздендіру маңызды.
Хисамуддин мұрасы: қолжазбалардың табылуы
Қуанарлық жаңалықтардың бірі — Түркістан өңіріндегі Сығанақ қаласында ас-Сығанақи атымен танымал болған, 711 һижра жылы дүниеден өткен Әл-Хусейн бин Әли бин Хажжах бин Әли (лақап аты — Хисамуддин, «Діннің қылышы») еңбектерінің бірқатарының табылуы.
Табылған қолжазбалар (мысалдар)
- An Nihaya fi sharh al-hidaya — 6 том, 5048 бет (Мысыр ұлттық мұражайы).
- At-Tasdid sharh at-tamhid — 133 бет.
- Al-Kafi және Al-Wafi — усул іліміне қатысты түсіндірмелер.
- An-Najah fi-tasrif (грамматика, морфология) және Manakibi Ahmed-i Yasawi (Қожа Ахмет Ясауи өмірі) — Түркиядан табылған.
Сондай-ақ бұл еңбектердің Ресей, Өзбекстан, Үндістан, Ливан және Иран кітапханаларында да сақталғаны туралы мәліметтер бар.
Қалпына келтіру және халықаралық мәдени жобалар
Қазақстанның Каирдегі (Египет) Сұлтан Бейбарс мешітін қалпына келтіруге және Дамаскіде (Сирия) Әл-Фараби этномәдени орталығын салуға кіріскені — мәдени дипломатияның маңызды көрінісі. Каирдегі кешен құрамына Сұлтан Захир Бейбарс пен оның ұлы Сұлтан Берке-ханның бейіттері, сондай-ақ 200 мың кітап пен қолжазба сақталатын мектеп-кітапхана қоры кіреді.
Египет тарапы қалпына келтірудің алғашқы екі кезеңін аяқтап, үшінші кезеңде күмбез, интерьер, іргетас, колонналар, балкалар, айван және шатыр құрылымдарын жаңғырту жұмыстарын Қазақстанның жүзеге асыруы жоспарланды.
Қасымов экспедициясы (2005): Қадырғали Жалайыр ізімен
2005 жылғы 16–20 қазанда Қазақстанның Мәскеудегі Елшілігінің қолдауымен, Қадырғали би Жалайыр атындағы қор ұйымдастырған ғылыми-зерттеу экспедициясы Ресейдің Рязань облысындағы Қасымов қаласына барды. Экспедиция құрамында ҚР Сыртқы істер министрінің кеңесшісі Сайлау Батыршаұлы, Д. Қонаев атындағы университет ректоры Өмірәлі Қопабаев, ҚР Шығыстану институтының ғылыми қызметкері Мақсұт Шафиғи болды. Экспедицияны ҚР-ның Мәскеудегі Елшілігінің бірінші хатшысы алып жүрді.
Негізгі мақсат
XVI ғасырда өмір сүрген тарихшы-ғұлама Қадырғали би Қосымұлы Жалайырдың жерленген орнын анықтау, сондай-ақ архив қорларынан оның өмірі мен қызметіне қатысты деректерді іздеп табу.
Бұған дейін, 2001 жылдың желтоқсанында осы мақсатпен қор белсенділері Қасымовқа барып, жергілікті зерттеушілермен және татар мұсылман қауымымен байланыс орнатқанымен, нақты деректер табылмаған еді. Бұл жолғы жұмыстың нәтижелі болуына Рязань облысы мен Қасымов қаласының басшылығы, мәдениет пен архив саласының өкілдері елеулі қолдау көрсетті.
Жиналған деректер
Рязань мемлекеттік мұрағаты құжаттары қарастырылып, Шыңғыс хан әулеттері жөніндегі зерттеушілермен, өлкетану мұражайы қызметкерлерімен, татар ақсақалдарымен және мешіт имамдарымен сұхбат жүргізілді.
Қасиетті орын ұғымы
Тарихи еңбектерге сүйенгенде, Қасымовтағы мұсылман қорымы Шыңғыс хан әулетінің көрнекті ұрпақтары жерленетін орын ретінде, Қазақстандағы Сарайшықтан кейінгі екінші маңызды қасиетті мекен ретінде бағаланатыны айтылды.
Құлпытас орнату және зиратты сақтау
Қадырғали Жалайырдың дүние салғанына 400 жыл толатыны ескеріліп, Қасымов әкімдігінің қолдауымен Старопосадтағы мұсылман зиратына қор қаражаты есебінен салмағы жарты тоннадай ақ тастан құлпытас қойылды. Құлпытаста «Бисмиллаһир-рахманир-рахим» жазуы, әрі қарай араб әрпімен және қазақша: «Қадырғали би Қосымұлы Жалаири, 1530–1605. Құлпытасты қойған Қадырғали Жалаири қоры. Қазақстан. 20.10.2005» деген мәтін берілді.
Құлпытас көп жыл қараусыз қалған зират аумағындағы 1648 жылы салынған Ауған Мұхаммед Сұлтан кесенесінің ішіне қойылды. Жергілікті билік кесенені қоршауға алып, қарауын өз міндетіне алды. Имамның қолдауымен мұсылмандық рәсім жасалып, құран оқылды.
Зираттың күйі және тарихи әділет
Экспедиция мүшелерін жедел шешім қабылдауға итермелеген басты себеп — көне зираттың ұзақ жылдар бойы қараусыз қалуы. Кеңес дәуіріндегі дінмен күрес науқаны кезінде мешіттер мен кесенелер қиратылып, көптеген құлпытастар құрылысқа тасылып кеткені айтылады. Кесене маңы ашық, мал жайылатын, ішіндегі тас жазулар мүжілген, бұрыштары сынған күйде болған.
Құлпытас дайындап, орнату ісінде Қасымов қаласының депутаты Сергей Владимирович Васиннің, Бас мешіт имамы Мұхаддас Сафиуллаұлы Ахуновтың және ритуал мекемесінің директоры Марина Ивановна Киселеваның көмегі ерекше аталады. Болашақта зират толық қоршалып, Ресей мен Қазақстан тарапынан жүйелі қамқорлық жасалса, Қадырғали Жалайырдың құлпытасын кесене сыртына шығарып, жеке белгі орнату мүмкіндігі де қарастырылады.
Қадырғали Жалайырдың «Шежірелер жинағы»: ғылыми және тарихи мәні
Қадырғали Жалайырдың «Жами ат-тауарих» (қалыптасқан атаумен — «Шежірелер жинағы») атты еңбегі түркі жұртының, соның ішінде қазақ халқының мәдени-рухани тарихында айрықша орын алады. Еңбекті 1854 жылы Қазанда орыс ғалымы И. Н. Березин алғаш жариялап, Шоқан Уәлиханов ғылыми бағасын берген. Кеңес дәуірінде татар зерттеушілері де еңбекті талдап, бірқатар жарияланымдар жасады.
Қазақстандағы жарияланымдар мен мәтін тағдыры
- 1989 жылы Р. Сыздықованың дайындауымен түпнұсқа күйінде жарияланды.
- 1991 жылы Р. Сыздықова мен Қ. Қойгелдиев әзірлеуімен қайта басылды.
- 1997 жылы қазақ оқырманына алғаш рет толық аудармасымен ұсынылды.
Себебі XVI ғасырдағы қазақ жазба тілі мен қазіргі қазақ тілі арасында елеулі айырмашылық бар. Оның үстіне Қадырғали Жалайырдың 1602 жылы өз қолымен жазған түпнұсқасы сақталмаған. Бізге екі көшірме жеткен: бірі (1641–1642 жж. көшірілген) Санкт-Петербургте, екіншісі Қазан университетінде сақтаулы (№5028, т.40).
Еңбектің құрылымы
Мазмұны мен құрылымына қарай еңбекті шартты түрде үш бөлікке бөлуге болады:
- Орыс патшасы Борис Годуновқа арналған арнау.
- Рашид ад-диннің «Жами ат-тауарих» еңбегі негізінде қысқаша баяндалған тарих.
- Ұрұс ханнан Ораз-Мұхаммед сұлтанға дейінгі Шыңғыс әулеті ұрпақтарының шежіресі.
Еңбектің негізгі желісі — Ораз-Мұхаммед тарихы. Ол Тәуекел ханның інісі Ондан сұлтанның ұлы. Шежіреде Ұрұс хан, Барақ хан, Жәнібек хан, Шығай хан сияқты тұлғаларға қатысты деректер де ұшырасады. Қадырғали Жалайыр өз тегін — жалайыр екенін нақтылап, Шыңғыс хан дәуірінен бергі ата-баба шежіресін таратады.
Ең құнды бөлік
Қазақстан тарихы үшін аса маңызды саналатын үшінші бөлім — бұрын-соңды көп айтыла бермеген тың мәліметтер жинақталған соңғы бөлім. Ол 9 дастаннан тұрады: сегізі Шыңғыс хан ұрпақтарына (Ұрұс хан, Тоқтамыс, Темір-Құтлық, Әбілхайыр, Жәдігер, Ораз-Мұхаммед және т.б.) арналса, бір дастан Алтын Орда тарихындағы ірі тұлға Едіге би туралы.
Еңбекте Алтын Орданың ыдырауына қатысты құнды деректер, Қазақ хандығының құрылу алғышарттарын сипаттайтын материалдар бар. Сондай-ақ қазақ фольклоры, әсіресе Едіге жыры кеңінен пайдаланылған: Едіге мен Тоқтамыс туралы бөлімдерде халық тілінің ізі анық байқалады.
Ораз-Мұхаммед тағдыры және Қасымов кеңістігі
Кейбір деректерде 1588 жылы 16 жасар Ораз-Мұхаммед нөкерлерімен бірге (арасында кеңесші нөкер — Қадырғали Жалайыр да бар) Тобыл маңында аң аулап жүргенде воевода Данил Чулков айламен «қонаққа» шақырып, тұтқындап, Мәскеуге жөнелткен делінеді. Кейін Ораз-Мұхаммед әскери қызметте көзге түсіп, патшаның ықыласына ие болады.
1600 жылы патша Борис Годунов оны Қасым патшалығына хан етіп тағайындайды. Жат жерде жиырма екі жыл тұрған Ораз-Мұхаммедтің он жылға жуығы Қасым хандығын басқаруға кеткен. Алайда 1605 жылы Борис Годунов дүние салғаннан кейін Ресейдегі аласапыран кезеңде Ораз-Мұхаммед 1610 жылдың қарашасында, 38 жасында қаза табады. Мәйіті Ока өзеніне тасталғаны, өлім себептері төңірегінде әрқилы әңгіме тарағаны айтылады.
Деректерге қарағанда, Едіге бидің ұрпағы Петр Урусов Ораз-Мұхаммедтің денесін тауып, Қасымовтағы хандар қорымына жерлейді. Бұл оқиғалар Қасымов тарихын арнайы зерттеудің қажет екенін көрсетеді: Ресейдің Сібір, Еділ бойы, Қазақстан мен Орта Азияға бағытталған экспансиялық саясатының орындалуында Қасымов кеңістігінің, әсіресе ханзадалардың тағдыры арқылы қандай тарихи рөл атқарғанын пайымдау маңызды.
Қасым хандығы: мәртебе, этникалық тоғыс және бүгінгі келбет
Тарих ғылымында Қасым хандығының мәртебесі туралы мәселе әлі күнге дейін талас тудырады. Бастапқыда ол Алтын Ордаға тікелей тәуелді хандыққа жақын мемлекеттік құрылым ретінде сипатталатын Мещер жұрты болғаны айтылады. Әкімшілік-саяси бөліністері де әртүрлі тайпалық-рулық компоненттердің (беклербек, барын, арғын, қыпшақ, маңғыт және т.б.) араласуын көрсетеді.
Қасым татарлары — Ресей мемлекетінің дәл ортасында қалыптасқан, мещеряктар, мордвалар, муромдар, марилер, қырымдықтар, половецтер, астрахандықтар, қазандықтар, орал татарлары, сондай-ақ қазақтар мен ноғайлар секілді әртүрлі қауымдардың тарихи араласуынан пайда болған субэтникалық топ ретінде түсіндіріледі. Мұндай тоғысулар нәтижесінде кейбір топтар дәстүрлі сенімін сақтаса, енді бір бөлігі мұсылмандықты қабылдады.
Алтын Орда мен Русь қатынастары әрдайым күрделі болды; аралас некелер арқылы көптеген әулеттердің тегінде татарлық түбір кездесетіні де айтылады. Бүгінде Қасымов — Рязань облысына қарайтын, 37 мыңға жуық тұрғыны бар қала. Ол Рязаньнан 163 км, Мәскеуден 277 км қашықтықта орналасқан. Қазіргі кезде Қасымовта және Қасымов ауданында шамамен 2500 татар тұрады. Олардың арасында ежелгі қасымовтық рулардың ұрпақтары да бар.
Қасымов патшалығының пайда болуы туралы дерек (жылнама нұсқасы)
Қасымов патшалығының қалыптасуы жөнінде әртүрлі нұсқалар бар. Никон жылнамасына сәйкес, 1447 жылы Мәскеуге Қасым мен Жақып ордасы келеді. Бұл кезеңде Мәскеу тағы үшін ұлы князь Василий II мен оның қарсыласы Шемяка арасында тартыс жүріп жатқан еді. Қасым мен Жақып Василийге қолдау көрсетіп, Сейт Ахмет хан ордасының шабуылынан қорғауға жәрдемдеседі. 1452 жылы Мещерге Ұлық Мұхаммед хан ордасынан 500 адам және нөкерлерімен сұлтан Қасым келгені айтылады.