Ақша айналымын реттеу
Банктің негізгі қызметтері
Қандай жүйе болмасын, оның өз формалары мен қызметтері болады. Банк жүйесінің мәні де ең алдымен банктер атқаратын қызметтер арқылы көрінеді. Жалпы банктің негізгі қызметтерін мынадай бағыттарға жіктеуге болады.
1) Қаражат тарту және шоғырландыру
Уақытша бос ақша қаражатын тарту, жинақтау және оны қарыз капиталына айналдыру.
2) Несие беру және операциялар жүргізу
Кәсіпорындарға, мемлекетке және жеке тұлғаларға несие беру, бағалы қағаздармен операциялар жүргізу.
3) Ақша айналымын реттеу
Банк — әртүрлі шаруашылық субъектілерінің төлем айналымы өтетін орталық. Есеп айырысу жүйесі арқылы клиенттеріне айырбас пен төлемдерді жүргізуге мүмкіндік береді.
4) Несие құралдарын айналымға шығару
Банк клиентті тек жинақталған қаражат есебінен ғана емес, сондай-ақ депозиттік чектер, вексельдер сияқты құралдарды шығару арқылы да несиелей алады.
5) Ақпараттық және кеңес беру қызметі
Банктер экономикалық және қаржылық ақпаратты жинақтап, клиенттерге кеңес береді: шот ашу, есеп-несиелік және кассалық қызметтер, ақша және тауар нарықтарында операциялар жүргізу мәселелері бойынша бағыт-бағдар ұсынады.
Банктердің түрлері
Ақша белгілерін эмиссиялауға (шығаруға) құқы бар банк әдетте эмиссиялық банк деп аталады. Ол көп жағдайда Орталық банк болады. Қазақстанда бұл қызметті Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі атқарады.
Коммерциялық банктер
Клиенттерге көрсететін қызмет түрлерін үнемі кеңейтетін, әмбебап үлгідегі банктер.
Инвестициялық және инновациялық банктер
Ұзақ мерзімге қаржы шоғырландырып, облигация, акция және өзге бағалы қағаздар шығару арқылы қаражат тартады да, кейін ұзақ мерзімге қарызға береді.
Инвестициялық банктер кәсіпкерлерді, ал инновациялық банктер технологиялық жаңалықтарды әзірлеу мен енгізуді несиелейді.
Ипотекалық банктер
Жерді және жылжымайтын мүлікті кепілге алып, ұзақ мерзімге несие береді. Қаражатты ипотекалық облигациялар, акциялар және өзге құралдарды сату арқылы жинайды.
Эмиссиялық емес банктер
Мемлекеттегі басқа банктердің барлығы ақша белгілерін шығаруға құқы жоқ, сондықтан олар эмиссиялық емес банктер қатарына жатады. Бұған коммерциялық, инвестициялық, инновациялық, ипотекалық және өзге де маманданған банктер кіреді.
Орталық банктің қызметтері
Банк жүйесінің бірінші деңгейіне жататын Орталық банктің негізгі міндеті — мемлекеттің ақша өлшемінің төлем қабілеттілігін және валюталық бағамының тұрақтылығын қамтамасыз ету. Осы міндеттерді орындау үшін Орталық банк төмендегі қызметтерді жүзеге асырады.
Банкноталарды монополиялық түрде эмиссиялау
Орталық банктің тарихи тұрғыдан алғашқы қызметі — заңды түрде банкнота шығару. Банкнота елде міндеттемелерді өтеуге қабылданатын жалпыұлттық төлем құралы болып саналады.
Кейбір елдерде монетаны орталық банк шығарады, ал көп елдерде монетаны қаржы министрлігі соғып, орталық банк оны номиналымен сатып алып, банкноталармен бірге айналымға енгізеді. Осы эмиссиялық монополия Орталық банкті банк жүйесінің эмиссиялық-кассалық орталығына айналдырады.
Ақша-несиелік қатынастарды реттеу
Экономиканы ақша-несие айналымы арқылы реттеу — мемлекеттің экономикалық саясатының маңызды бөлігі. Мақсаты — экономикалық өсудің тұрақтылығына қол жеткізу, инфляция мен жұмыссыздықты төмен деңгейде ұстау және төлем балансының тепе-теңдігін сақтау.
Сыртқы экономикалық және валюталық саясат
Орталық банк валюталық саясатты жүргізеді және валюталық бақылау органы ретінде әрекет етеді: ұлттық валютаның айырбас бағамын айқындайды және реттейді, ресми алтын-валюта резервтерін басқарады, халықаралық есеп айырысу мен төлем балансын реттеуге қатысады, валюталық құндылықтардың қозғалысын қадағалайды.
Сондай-ақ халықаралық келісімдерді әзірлеуге қатысып, халықаралық және аймақтық валюта-несие ұйымдарында ел атынан өкілдік етеді.
«Банктердің банкісі» қызметі
Орталық банк кәсіпорындар мен халыққа тікелей қызмет көрсетпейді; оның негізгі клиенттері — коммерциялық банктер. Ол банктердің міндетті резервтерін жинақтап, сақтайды және резервтер нормасын белгілейді.
Қажет болған жағдайда коммерциялық банктерге несиелік қолдау көрсетеді. Алайда мұндай несие бойынша пайыз мөлшерлемесі әдетте нарықтық деңгейден жоғары болады, сондықтан ол көбіне өзге мүмкіндік қалмаған кезде ғана пайдаланылады.
Сонымен бірге Орталық банк елдің төлем жүйесінің негізгі реттеушісі ретінде банкаралық есеп айырысуды ұйымдастырады және есептесу жүйесін үйлестіреді.
Қадағалау және бақылау
- Банктік қызмет түрлеріне лицензия беру.
- Жекелеген операцияларды жүргізуге рұқсат беру және оларды шектеу.
- Банктер ұсынған қаржылық есептілікті тексеру және талдау.
- Клиенттер мен операциялар бойынша тексеру (ревизия) жүргізу.
- Міндетті резервтер және экономикалық нормативтер жүйесін белгілеу, олардың орындалуын бақылау.
Үкімет банкісі қызметі
Үкіметтің банкірі ретінде Орталық банк — оның кассирі, несие берушісі және қаржылық кеңесшісі. Орталық банкте үкімет пен мемлекеттік органдардың шоттары ашылады.
Ол мемлекетті несиелеумен, мемлекеттік қарызды басқарумен, мемлекеттік заемдарды орналастыру және өтеумен, сондай-ақ нарық жағдайына қарай мемлекеттік бағалы қағаздардың түрі мен табыстылығын таңдау мәселелері бойынша кеңес берумен айналысады.
Коммерциялық банктердің рөлі мен қызметтері
Мемлекеттің несие жүйесінде коммерциялық банктердің орны ерекше. Олар қарыз капиталы нарығының әртүрлі салаларында жан-жақты әрекет етіп, несие ресурстарының негізгі бөлігін шоғырландырады. Коммерциялық банктер нарықтық экономикадағы несие жүйесінің негізгі буыны ретінде ақша айналымы мен капитал айналымының үздіксіз қозғалысын қамтамасыз етеді.
Ақша қаражатын тарту және шоғырландыру
Заңды және жеке тұлғалардың уақытша бос қаражатын банкке тарту салымшыға пайыз түрінде табыс әкелсе, банк үшін несие операцияларын жүргізудің негізін қалайды. Шоғырланған жинақ ақша экономикалық және әлеуметтік қажеттіліктерге бағытталуы мүмкін.
Несие беруде делдал болу
Банктік несие экономиканың түрлі секторларына беріледі және өндірістің кеңеюіне ықпал етеді.
Есеп айырысу және төлемдерді ұйымдастыру
Тұрақты экономика ұйымдасқан есеп айырысу жүйесінсіз мүмкін емес. Есеп айырысудың негізгі бөлігі қолма-қол ақшасыз жүргізіледі: банктер клиент тапсырмасы бойынша шотқа қаражат қабылдап, түсуі мен берілуін есепке алады.
Төлем құралдарын шығару арқылы ақша массасына ықпал ету
Коммерциялық банктер депозиттік және несиелік операциялар арқылы айналымдағы ақша көлемін ұлғайтуы немесе қысқартуы мүмкін. Депозит екі жолмен қалыптасады: клиенттің банкке ақша салуы немесе банк несиесі арқылы.
Бағалы қағаздар және сенімгерлік (траст) операциялар
Банктер акциялар мен облигациялар шығарып, орналастыру арқылы эмиссиялық-құрылтайшылық қызмет атқара алады. Бұл бағалы қағаздар нарығын дамытып, несие жүйесін толықтырады. Ұзақ мерзімді инвестиция тарту үшін кәсіпорындар да акциялар мен облигациялар шығарады.
Жеке тұлғаларға
- Құқық қабілеті шектеулі тұлғалардың мүлкін уақытша басқару.
- Мұрагерлер мүддесі үшін марқұмның мүлкін басқару.
- Пайда табу мақсатында капиталды басқару.
Компанияларға
- Облигациялар бойынша кепілгер болу.
- Акциялар мен трансферттерді тіркеу үшін өкіл болу.
- Корпорацияның зейнетақы қоры қаражатын басқару.
Кеңес беру және ақпараттық қолдау
Банктер экономикалық мәліметтерді жинақтау арқылы клиенттерге кәсіби кеңес беруге мүмкіндік алады: шот ашудан бастап есеп-несиелік және кассалық қызметтерге, сондай-ақ ақша және тауар нарықтарында операциялар жүргізуге дейін.
Бәсеке және қызметтердің кеңеюі
Соңғы жылдары коммерциялық банктер мен өзге несие мекемелері арасындағы бәсеке күшейді. Бұл банктерді жаңа қызмет түрлерін іздестіруге, ұсынылатын қызметтер аясын кеңейтуге және сервистің сапасын арттыруға ынталандырады. Нарықтағы орнын нығайту үшін банктер кейде өзіне тән емес операцияларды да меңгеріп, қаржылық кәсіпкерлікте кеңірек қолдана бастады.
Қорытынды
Орталық банктің қызметтері өзара тығыз байланысты және елдің ақша-несие тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталған. Ал коммерциялық банктер несие ресурстарын шоғырландырып, есеп айырысу жүйесін жүргізіп, экономиканың әр саласына қаржылық делдал ретінде қызмет етеді. Нәтижесінде банктердің экономикадағы рөлі уақыт өткен сайын арта түседі.