ДНҚ бөлігі
Bigox ұсынады:
гендік инженерия бойынша қазақша глоссарий.
Төмендегі ұғымдар молекулалық биология, генетика, геномика және гендік инженерия тақырыптарын түсінуге көмектеседі. Анықтамалар редакцияланып, тілдік қателері түзетілді.
Глоссарий
Бұл бөлімде генетика мен биотехнологиядағы негізгі терминдер қысқа әрі түсінікті түрде берілген.
1. Аллель
Аллель — гомологтық хромосомалардың бірдей локусында орналасқан геннің әртүрлі нұсқасы. Бір жұп белгіні (мысалы, тұқымның тегіс/кедір-бұдырлығы, түсінің сары/жасыл болуы) анықтайтын ген нұсқалары аллельдер деп аталады.
2. Амплификация
Амплификация — ДНҚ тізбектерінің, геннің немесе хромосома бөлігінің көшірмелер санының бірнеше есе артуы.
3. Антиген
Антиген — ағзаға енген кезде антиденелердің (иммуноглобулиндердің) түзілуін қоздыратын бөгде молекула (ақуыз немесе полисахарид).
4. Геном (қор) кітапханасы
Геном кітапханасы — ДНҚ клондар қоры: түр геномына кіретін әрбір ДНҚ фрагментінен кемінде бір данасы бар жиынтық.
5. Биоинформатика
Биоинформатика — есептеу әдістері арқылы биохимияны, молекулалық биологияны және биотехнологияны зерттейтін ғылым саласы.
6. Вектор
Вектор — генді бір жасушадан екіншісіне тасымалдай алатын ДНҚ молекуласы (көбіне плазмида немесе сақина тәрізді вирустық ДНҚ негізінде).
7. Генетикалық код
Генетикалық код — нуклеин қышқылдарындағы тұқым қуалайтын ақпараттың нуклеотидтер тізбегі түрінде жазылу жүйесі.
Негізгі қасиеттері
- Әр аминқышқылы үш нуклеотидтен (триплеттен) тұратын кодонмен жазылады.
- Кодондар бірін-бірі жаппайды.
- Көптеген аминқышқылдары бірнеше кодонмен кодталады.
- Әр кодон, әдетте, тек бір аминқышқылды білдіреді.
- Кодтың әмбебаптығы: генетикалық код барлық зерттелген ағзаларда негізінен бірдей.
Тірі жасушада генмен кодталған ақуыз синтезі екі матрицалық процесс арқылы жүреді: транскрипция және трансляция.
8. Гендік инженерия
Гендік инженерия — генетикалық және биохимиялық әдістер арқылы in vitro жағдайда генетикалық материалдың жаңа комбинацияларын құрастырып, түр аралық кедергілерден тыс жаңа (табиғатта сирек немесе кездеспейтін) тұқым қуалайтын қасиеттер алуға бағытталған әдістер жиынтығы.
9. Ген
Ген — хромосоманың белгілі бір бөлігінде орналасқан, тұқым қуалайтын ақпараттың негізгі бірлігі; көбіне белгілі бір ақуыздың (немесе РНҚ молекуласының) құрылымы туралы ақпаратты сақтайтын ДНҚ бөлігі.
10. Геном
Геном — ағзаның гаплоидты хромосомалар жиынтығына тән барлық гендердің толық жиынтығы; жасушадағы бүкіл ДНҚ құрамындағы тұқым қуалайтын ақпараттың толық көлемі.
11. Геномика
Геномика — тірі ағзалардың геномын зерттейтін ғылым саласы.
12. Генетикалық карта
Генетикалық карта — генетикалық рекомбинация деректеріне сүйеніп, хромосомадағы гендердің орналасу ретін көрсететін сызба.
13. ДНҚ-полимеразалар
ДНҚ-полимераза — дезоксирибонуклеотидтрифосфаттардан ДНҚ синтезін жүзеге асыратын фермент. Репликация кезінде комплементарлық принцип бойынша жаңа тізбекті түзеді.
14. Гендік терапия
Гендік терапия — ауру адамның жасушаларына мутантты геннің орнына (немесе қосымша ретінде) дұрыс функционалды генді енгізу тәсілдері.
15. Клондау
Клондау — жасанды ортада өсіру арқылы рекомбинантты ДНҚ молекуласын бөліп алып, көбейту және анықтау әдістері.
16. кДНҚ (комплементарлы ДНҚ)
кДНҚ — in vitro жағдайда кері транскрипция арқылы синтезделетін, РНҚ-ға комплементарлы ДНҚ.
17. Кодон (триплет)
Кодон — генетикалық кодтың өлшем бірлігі: белгілі бір аминқышқылды кодтайтын немесе ақуыз синтезінің басталуы/аяқталуы туралы белгі беретін қатар тұрған үш нуклеотид.
18. Клон
Клон (гр. klon — сабақ, бұтақ) — жыныссыз (вегетативті) көбею нәтижесінде пайда болған, генетикалық табиғаты бірдей ұрпақтар тобы.
19. Интрон
Интрон — транскрипциялануы мүмкін, бірақ әдетте ақуыз туралы ақпаратты кодтамайтын ген бөлігі; экзондардың арасында орналасады (эукариоттарға тән).
20. Локус
Локус — геннің (немесе генетикалық маркердің) хромосомада орналасатын нақты орны.
21. Сұрыпталу (табиғи сұрыпталу)
Табиғи сұрыпталу — популяциядағы генетикалық әртүрлілікті қалыптастырып, ағзалардың әртүрлі орта жағдайларына бейімделуіне ықпал ететін негізгі эволюциялық фактор.
Түрлері
- Тұрақтандырушы — орташа фенотипті сақтайды.
- Қозғаушы — фенотиптің белгілі бағытта өзгеруін күшейтеді.
- Дизруптивті — шеткі варианттарды сақтап, аралық варианттарды азайтады.
22. Плазмида
Плазмида — хромосомадан тыс орналасатын, өздігінен репликацияланатын кішігірім сақиналы ДНҚ молекуласы. Генетикалық зерттеулерде жиі қолданылады.
23. “Адам геномы” жобасы (Human Genome Project)
Human Genome Project — адамның геномын кең ауқымда зерттеуге арналған халықаралық бағдарлама. 2000 жылы алдын ала нәтижелер жарияланып, геном тізбегінің басым бөлігі анықталғаны хабарланды. Жобаға АҚШ, Ұлыбритания, Франция, Германия, Жапония, Қытай және басқа елдер қатысты.
24. Мутациялар
Мутация — генетикалық материалдағы нуклеотид санының, орналасу ретінің немесе түрінің өзгеруі; сондай-ақ онтогенез барысында сыртқы орта факторлары әсерінен тұқым қуалайтын материалдың өзгеріске ұшырауы.
25. Космид
Космид — лямбда-фагтың cos-сайты енгізілген плазмида; бұл плазмидтік ДНҚ-ның in vitro жағдайда фаг бөлшектеріне оралуына мүмкіндік береді.
26. Праймер
Праймер — ДНҚ синтезін бастауға қажет қысқа нуклеотидтік тізбек (әдетте олигонуклеотид). Репликацияда және ПТР-де маңызды рөл атқарады.
27. Псевдогендер
Псевдоген — бұрын функциясы болған геннің мутациялануы нәтижесінде белсенділігі жоғалған генетикалық элемент.
28. Полиморфизм
Полиморфизм — популяция ішінде генетикалық тұрғыдан әртүрлі екі немесе одан да көп форманың қатар кездесуі. Популяцияда бір мезгілде бірнеше генотиптердің болуы осы ұғыммен сипатталады.
29. Полимеразалық тізбектік реакция (ПТР)
ПТР — ДНҚ-ның белгілі бір бөлігін арнайы түрде амплификациялау әдісі. Екі праймердің қатысуымен ДНҚ-полимераза комплементарлы тізбектерді таңдамалы синтездейді. Әдісті 1983 жылы К. Муллис ұсынған.
30. Протеомика
Протеомика — жасушаның протеомын, яғни белгілі бір уақытта/жағдайда болатын барлық ақуыздардың құрамын, құрылымын және өзгерісін зерттейтін молекулалық биология бағыты.
31. Рестриктаза
Рестриктаза — ДНҚ-ны белгілі тану аймақтарынан кесетін фермент (рестрикциялық эндонуклеаза). Рекомбинантты ДНҚ құрастыруда кең қолданылады.
32. Рекомбинанттық ДНҚ
Рекомбинанттық ДНҚ — әртүрлі көзден алынған ДНҚ фрагменттерін біріктіру арқылы жасалған ДНҚ молекуласы. Рекомбинация табиғи жолмен де, гендік инженерия арқылы жасанды жолмен де жүзеге асады.
33. Ревертаза (кері транскриптаза)
Кері транскриптаза — РНҚ үлгісі бойынша ДНҚ синтездейтін фермент. Ол онкогенді РНҚ-лары бар вирустарда кездеседі; синтез нәтижесінде РНҚ–ДНҚ гибриді түзіліп, кейін ДНҚ екі еселенеді және жасуша геномына кіре алады.
34. Репликон
Репликон — репликацияның өлшем бірлігі; өздігінен репликациялана алатын генетикалық молекула немесе ДНҚ-ның репликация басталу нүктесінен келесі репликация айырына дейінгі бөлігі.
35. Сателлитті ДНҚ
Сателлитті ДНҚ — көптеген (жүз мыңнан миллионға дейін) тандемді қайталанулардан тұратын тізбектер. Эукариот жасушаларында кездеседі.
36. Секвенирлеу
Секвенирлеу — нуклеин қышқылындағы нуклеотидтердің немесе ақуыздағы аминқышқылдардың орналасу ретін анықтау.
37. Трансформация
Трансформация:
- Бактериялар генетикасында — экзогенді ДНҚ-ның жасушаға тікелей енуі арқылы тұқым қуалайтын қасиеттердің өзгеруі.
- Сомалық жасушалар генетикасында — қалыпты жасушалардың ісік жасушаларына айналуы.
38. Транспозон
Транспозон — геном ішінде орын ауыстыра алатын ДНҚ элементі. Оның бір локустан екіншісіне көшуін транспозициялық жүйелер қамтамасыз етеді.
39. Тандемдік қайталанулар
Тандемдік қайталанулар — қатарынан бірнеше рет қайталанатын ДНҚ учаскелері. Олардың құрамында транскрипцияланатын және транскрипцияланбайтын бөліктер болуы мүмкін.
40. Трансдукция
Трансдукция — бактериофаг арқылы бір бактерия жасушасынан екіншісіне генетикалық ақпараттың тасымалдануы. Нәтижесінде рецепиент жасуша донорға тән кейбір белгілерді (метаболизм ерекшелігі, көмірсуларды ашыту, уытқа/антигенге төзімділік, беттік антигендер сипаты) қабылдауы мүмкін.
41. Экзон
Экзон — геннің ақуыздың (немесе функционалды РНҚ-ның) түзілуін анықтайтын ақпаратты алып жүретін бөлігі. Эукариот гендерінде экзондар интрондармен алмасып орналасады.
42. Салыстырмалы геномика
Салыстырмалы геномика — әртүрлі ағзалардың геномдарын салыстырып, олардың ұқсастықтары мен айырмашылықтарын, ортақ заңдылықтарын және құрылымдық ерекшеліктерін анықтайды.
43. Функционалды геномика
Функционалды геномика — гендердің және геном бөліктерінің қызметін, олардың жасушалық жүйелердегі өзара байланысын және реттелуін зерттейтін бағыт.
44. Экзонуклеаза
Экзонуклеаза — нуклеин қышқылын 3′ немесе 5′ ұшынан бастап, нуклеотидтерді біртіндеп ажырататын фермент.
45. Эндонуклеаза
Эндонуклеаза — нуклеин қышқылын тізбектің ішкі бөліктерінен кесіп ажырататын фермент.
46. Антимутагенез
Антимутагенез — мутациялардың тұрақтанып сақталуын немесе олардың әсерін болдырмайтын биологиялық механизмдер жиынтығы.
47. Гендердің амплификациясы
Гендердің амплификациясы — кейбір жағдайларда (мысалы, жұмыртқа жасушасының цитоплазмасында) белгілі гендердің көшірмеленіп көбеюі.
48. Генетикалық жүк
Генетикалық жүк — популяция дараларының бейімделгіштігін төмендететін мутациялар жиынтығы.
49. Колинеарлық
Колинеарлық — ДНҚ-дағы нуклеотидтер ретінің полипептидтегі аминқышқылдар ретіне сәйкестігі.
50. Көпшілікті аллелизм
Көпшілікті аллелизм — бір геннің екіден көп аллельдік формада кездесуі.
51. Полимерия
Полимерия — бірнеше (аллель емес) геннің бірлесіп бір белгіні анықтауы; полигенді тұқым қуалау.
52. Теломераза
Теломераза — жасуша бөлінген кезде хромосома ұштарының (теломерлердің) құрылысын қалпына келтіруге қатысатын фермент.
53. Экогенетика
Экогенетика — қоршаған орта факторларының тұқым қуалаушылыққа әсер етуіне байланысты ағзаның реакциялары мен бейімделу ерекшеліктерін зерттейтін генетика саласы.
54. Эпистаз
Эпистаз — аллель емес гендердің өзара әрекеттесу түрі: бір ген екінші геннің әсерін басып-жаншуы мүмкін.
55. Транзиция
Транзиция — гендік мутация түрі: бір пурин негізінің екінші пуринге (A↔G) немесе бір пиримидиннің екіншісіне (C↔T) алмасуы.
56. Эволюциялық геномика
Эволюциялық геномика — геномдардың эволюциялық өзгеру жолдарын, генетикалық полиморфизм себептерін және әртүрліліктің қалыптасуын зерттейді.
57. Медициналық геномика
Медициналық геномика — адам геномы және патогендердің геномы туралы деректерге сүйене отырып, клиникалық диагностика, емдеу тактикасы және профилактикалық зерттеулерді дамытуға бағытталған сала.
58. Леталь
Леталь — жасушаның немесе тұтас ағзаның өліп қалуына әкелетін мутация (немесе әсер).
Ескерту
Берілген анықтамалар оқу мақсатына арналған. Егер қаласаңыз, осы глоссарийді тақырыптарға бөліп (ДНҚ/РНҚ ферменттері, геномика, рекомбинация, мутациялар) немесе терминдерге қысқа мысалдар қосып, толықтырып беремін.