Сәулелі жылдар
Жаһандану үрдістерінің философиялық астары
Мыңдаған жылдар бойы адамзат өркениеттік дамудың шеңберінде, бір жағынан, басқа ұлттармен кездесіп, мәдениет үлгілерімен алмасып, бейбіт өмір сүруді армандады. Екінші жағынан, адам қиялы одан да алысты көздеді: ғарыштағы өзге саналы тіршілікпен — рухпен — жүздесуді аңсады.
Осы тұрғыдан алғанда, көне дәуірдегі Ескендір, орта ғасырдағы Шыңғыс хан, Иван Грозный секілді тарихи тұлғалардың іс-әрекеттерінің астарында да белгілі бір деңгейде жаһандану идеясы жатқандай. Олар мұны саналы түрде тұжырымдамауы мүмкін, бірақ ішкі түйсігімен сезген болуы ықтимал.
Неліктен бұл тақырып бүгін ерекше өзекті?
ХХ ғасырдың соңы мен ХХІ ғасырдың басында жаһандану идеясы бүкіл адамзаттың санасында орныққандай. Біреуге ол ұнауы мүмкін, біреуге ұнамауы мүмкін — бірақ бүгін бірде-бір мемлекет одан оқшау өмір сүре алмайды. Сондықтан жаһандануды философиялық тұрғыдан талдап, салмақтап, салдарын бағалау қажет.
Жаһандану — біздің көз алдымызда өте жылдам жүріп жатқан үрдіс. Мысалы, Қазақстан басқа елдермен экономикалық байланысын күшейтіп, сауда-саттық арқылы дамып келеді. Алысқа бармай-ақ, күнделікті тұрмысқа назар аударсақ: киім-кешек, тұрмыстық техника, көлік, тағам өнімдері — әлемнің әр түкпірінен келеді. Мұндай мысалдарды шексіз жалғастыруға болады.
Сонымен қатар Қазақстан басқа елдерге мұнай мен газды, жүн мен мақтаны, қара және түсті металдарды, таскөмірді экспорттайды. Бұл құрылым қоғамда алаңдаушылық та тудырады: «Біз жаңа бодандықтың қандай да бір түріне ұшырап бара жатқан жоқпыз ба?» Дегенмен мұндай тұжырымға асығыс келуге болмайды: тәуелсіздік алғанымызға тарихи өлшеммен қарағанда әлі аз уақыт өтті.
Саяси салада да өзгеріс бар: көппартиялық, адам құқықтары, құқықтық мемлекет секілді ұғымдар қоғамдық өмірге еніп, институционалдық жаңғыру жүріп жатыр. Қазақстан БҰҰ-ға ғана емес, өзге де халықаралық ұйымдарға мүше болып, әлемдік қауымдастықпен тең құқылы қарым-қатынас орнатуда.
Мәдени кеңістікте ұлттық мұра арқылы өзге халықтардың ықыласына ие болу мүмкіндігі артып келеді. Біржан-сал, Тәттімбет, Сегіз-сері дәстүрі, Абайдың қара сөздері, көне эпос пен дастандар — дәл осындай рухани капиталдың жарқын үлгісі. Адамзатты шыны мен бетоннан тұрғызылған биік ғимараттармен таңғалдыру қиын, ал төл мәдениеттің тереңдігі — шын мәнінде қызықтыратын құндылық.
Екі үрдіс қатар жүреді
- Стандарттану мен біркелкілік: өндіріс пен сауда әлемдік талаптарға сай болуды қажет етеді.
- Айырмашылықты сақтау: әр халықтың тілі, діні, әдет-ғұрпы, мәдениеті — баға жетпес мұра; одан айырылу халықтың тарихи сахнадан кетуіне әкелуі мүмкін.
Материалистік методология тұрғысынан жаһанданудың негізінде ғылыми-техникалық революция, өндіргіш күштердің күрт дамуы, тауарлардың миллиардтаған тонна көлемінде елден елге тасымалдануы, байланыс жүйелерінің жетілуі жатыр. Сонымен бірге табиғи ресурстардың әлем бойынша әркелкі шоғырлануы да мемлекеттерді өзара тәуелді етеді.
Халықаралық ұйымдар (БҰҰ, ЮНЕСКО, ЮНКТАД және басқа құрылымдар), аймақтық бірлестіктер (Еуропа Одағы, ТМД, АСЕАН және т.б.) мемлекеттердің жақындасуына ықпал етеді. Бұқаралық ақпарат құралдары мен интернет әлемдегі оқиғаларды ортақ күн тәртібіне айналдырды: бүгінгі адамзат бір «Жер кемесінде» келе жатқан біртұтас команда іспетті.
Жаһандану шеңберіндегі өзекті мәселелер
1) Ядролық қауіп және халықаралық бақылау
Ең қауіпті мәселелердің бірі — ядролық қарудың жетілуі және оның халықаралық бақылаудан тыс қалу қаупі. Бұрыннан ядролық қаруы бар бес мемлекетке кейін Үндістан, Пәкістан, Израиль секілді елдер қосылды. Кейбір мемлекеттер ядролық технологияны меңгеруге ұмтылуда (Иран, Солтүстік Корея).
Қиындық — бұл мемлекеттердің бір бөлігі халықаралық шиеленіс аймақтарында орналасқан. 2001 жылғы Үндістан мен Пәкістан арасындағы текетірес кезінде ядролық қару қолдану ықтималдығы туралы қорқыту сөздер айтылғаны мәлім. Мұндай қауіп түбегейлі азаймайынша, адамзат үстінде «ядролық дамокл қылышы» ілулі тұра береді.
Негізгі шешім бағыты — ядролық мемлекеттердің барлығын ешкімге артықшылық бермей, халықаралық бақылау аясында жаппай қарусыздандыруға жақындату және атом қуатын АЭС секілді бейбіт мақсаттарға бағыттау.
2) Тойымсыз тұтыну және экологиялық қауіп
Екінші ірі мәселе — тұтынушылыққа негізделген өмір салтының күшеюі: табиғи ресурстарды шектен тыс пайдалану, қоршаған ортаны ластау, экологиялық тепе-теңдіктің бұзылуы. Бұл үрдістер адамзатты болашақ экологиялық апатқа жақындатуы мүмкін.
Қоғам — өзін-өзі ұйымдастыра алатын өте күрделі жүйе, өйткені оның «атомы» — адам. Адам санасының арқасында табиғатты өз мұқтажына қарай өзгертеді: қалалар, жолдар, өндіріс, байланыс желілері, жасанды су қоймалары, алып зауыттар мен фабрикалар — мұның бәрі шығармашылық еңбектің нәтижесі.
«Табиғат» ұғымының үш мағынасы
- Ең кең мағына: дүниеде табиғаттан өзге ештеңе жоқ деп қарастыру (теологиялық түсіндіруді бөлек қойғанда).
- Ең тар мағына: «табиғат» — «мән» ұғымына жуық (мысалы, «осы заттың табиғаты неде?»).
- Біздің қолданылатын мағына: Жер, атмосфера және қоғамды қоршаған орта.
Табиғатты шартты түрде өлі және тірі табиғат деп бөлуге болады. Тірі табиғат — қоршаған ортамен заттық, энергетикалық және ақпараттық алмасуға түсетін, өзін сақтап, жетіле алатын және өмірін жалғастыратын күрделі жүйе. Жер бетіндегі тіршіліктің пайда болғанына шамамен 3,5 млрд жыл болғаны айтылады.
Тіршілікті үлкен жүйе ретінде қарастырсақ, оның негізгі құрамдастары: өсімдіктер, жануарлар және микроорганизмдер әлемі. Өсімдік күн сәулесін «қорландырады», жануар өсімдіктен қуат алады, ал микроорганизмдер ыдырату мен қайта айналымды қамтамасыз етеді. Бұл өзара тәуелділік ғылыми тілде биосфера ұғымымен сипатталады.
Белгілі бір аймақта ұзақ уақыт қалыптасқан табиғи үйлесімді орта биогеоценоз ретінде қарастырылады: әр өңірдің климаты мен экожүйесі өзгеше болғандықтан, тіршілік формалары да бір жерден екінші жерге сол күйі ауыса алмайды.
Тарихта табиғат қоғам дамуына әрқилы әсер етті: аса жайлы әрі «бәрі дайын» ортада да, тым қатал климатта да әлеуметтік даму баяулауы мүмкін. Ал еңбек пен қайтарымы үйлескен өңірлерде алғашқы өркениеттердің өзен аңғарларында (Тигр–Ефрат, Ганг–Инд, Хуанхэ–Янцзы, Ніл) пайда болуы — заңды құбылыс.
Ұзақ уақыт бойы табиғат адам әрекетінің қалдықтарын белгілі бір деңгейде «сіңіріп», тепе-теңдігін сақтап келді. Бірақ Жаңа дәуірден бастап қалалардың жедел өсуі, өндірістің күшеюі, миллиондаған тонна қалдықтардың таралуы экологиялық балансты бұза бастады. ХХ ғасырда ғылыми-техникалық революция бұл үрдісті күрт үдетті: бір жағынан, тұрмыс жақсарды, өмір ұзақтығы артты; екінші жағынан, табиғатты тек ресурс деп қарау қайтымсыз салдарларға әкелді.
Қауіпті белгілердің қысқа тізімі
- Соңғы 100 жылда атмосферадағы көмірқышқыл газының үлесі айтарлықтай өсті.
- Қоршаған ортада миллиондаған тонна улы заттар айналымға түсуде.
- Мұнайдың теңізге төгілуі үлкен аумақтың экожүйесіне зиян келтіреді.
- Ластанудың салдарынан денсаулыққа әсер ететін мутациялық қауіп күшейіп, туа біткен ақаулардың көбеюі байқалады.
Бұрынғы Кеңес Одағы кеңістігінде экологиялық зардаптар ерекше ауыр болды: Арал теңізінің тартылуы, Семей ядролық полигонының салдары, Байқоңыр зымыран отынының экожүйеге әсері секілді мәселелер мыңдаған адамның тағдырына ықпал етті.
Климаттың өзгеруі де айқын сезіле бастады: теңіз-мұхитқа жақын өңірлерде цунами мен тайфундардың қаупі өсуде, кейбір жағалаулық елді мекендер көшірілуде. Орта Азия мен Қазақстанда да ауа райы режимдерінің ауысуы байқалады. Бұл — экологиялық мәселенің ұлттық шекарамен шектелмейтінін дәлелдейді: ауа мен су «шекара танымайды».
Дегенмен экологиялық саясатта қайшылық бар: кей мемлекеттер қысқа мерзімді ұлттық мүддені алға тартып, ортақ келісімдерді толық орындамайды. Мысалы, орман алқаптарын қысқарту немесе өндірістік шығарындыларды шектеуден бас тарту әлемдік экожүйеге ортақ қауіп төндіреді.
Екі негізгі көзқарас: сциентизм және антисциентизм
Сциентистік бағыт
Ғылым мен техника әлі дамудың бастапқы сатысында; адамзат «өсу ауруларынан» өте отырып, келешекте экологиялық қайшылықтарды да жаңа технологиялар арқылы шешеді деген оптимистік ұстаным.
Антисциентистік бағыт
Экологиялық дағдарыстың түп-тамыры ғылым мен техника экспансиясында деп есептейді; өндірістік қысымды дереу азайту, жаңа өндіріс кешендерін тоқтату қажет деген көзқарас.
Бұл екі ұстанымның да біржақтылығы байқалады. Біріншіден, ғылыми-техникалық революцияны толық тоқтату мүмкін емес: оның өз объективті даму заңдылықтары бар. Мұны жоққа шығару — адамдардың шығармашылық әлеуетін тежеумен тең.