Қазақ қоғамындағы мұрагерлік құқық туралы қазақша реферат
Қазақ қоғамындағы мұрагерлік құқық: әдет-ғұрыптағы тәртіп пен жауапкершілік
Қазақ арасындағы әке мұрасы мен мұрагерлік құқық — жеке сөз етуді қажет ететін күрделі әрі қызықты мәселе. Бұл тақырыпқа ертеден бері мән берілген: Тәуке ханның «Жеті жарғысында» мұрагерлікке қатысты қағидалардың көрнекті орын алуы соның дәлелі.
Қазақ қауымында әке артында қалатын мұраға жазбаша өсиет қалдыру дәстүрі болғанымен, өкінішке қарай, ол өсиеттердің нақты мәтіндері біздің дәуірге жетпеген. Соған қарамастан, куәлар алдында марқұмның өлер алдындағы ауызша өсиеті кең тараған; мұрагерлер оны мейлінше бұлжытпай орындауға тырысқан. Бұл әдет-ғұрып туралы деректер төңкеріске дейінгі авторлардың еңбектерінде және архив қорларында жақсы сақталған.
Мұрагерлер шеңбері және «бөтенге қалдыру» шектеуі
Қазақтың әдеттік құқы бойынша әке мұрасына иелік ететіндер қатарында марқұмның балалары, әйелдері, аға-інілері, жақын туыстары, тіпті аталас ағайындары да болған. Мәселен, 1907 жылы Баянауыл өңірінде баласыз Дүржан есімді кісі қайтыс болғанда, оның малы мен мүлкіне аға-інілері, олардың балалары және өзге туыстары мұрагерлік еткен; ал қара шаңырағы мен жас тоқалына інісінің баласы ие болған.
Негізгі қағида
Әдеттік құқықтың ықпалы күшті болғандықтан, адам өз мал-мүлкін өлер алдында өз руынан тыс бөтен адамға толықтай қалдыруға ерікті бола бермеген.
Егер марқұм тікелей мұрагері болмағандықтан, мал-мүлкін бөтен рудың адамына өсиет етсе, руластары мәселені билердің талқысына салған. Мұндай жағдайда билер мұраны марқұмның руына қалдырып, өсиет етілген адамды жол-жорасымен разы ету арқылы дауды жұмсартқан.
Дегенмен, кейбір кісілер қимас досына «мұра есебінде» белгілі бір малын немесе затын беруді мұрагерлеріне тапсырып кетуге құқылы болған. Мұндай аманат көбіне сыйлас адамның алдындағы жақсылығын өтеу, не «ана дүниеде қарыздар болып қалмау» түсінігімен де байланыстырылған және, әдетте, ешбір күмәнсіз орындалған.
Мұраның құрамы: не қалды?
Өлген әкенің артында мұра ретінде мал, жер-су (қыстау), үй-жай, мүлік, ақша, жесір қалуы мүмкін. Ертеректе мұра құрамына құл мен күң де енгізілгені айтылады. Мұраны бөлісу тәртібі көбіне марқұмның жасына және артында қалған отбасының жағдайына байланысты шешілген.
Мұраны бөлісу логикасы: өмірлік жағдайларға қарай
1) Әке қартайып немесе орта жастан асып қайтыс болса
Егер әке тіршілігінде мұрагерлерін еншілендіріп, ұлын ұяға, қызын қияға қондырып үлгерсе, қара шаңырақ пен негізгі мал-мүлікке даудың түсуі сирек. Мұндайда енші алмаған кенже бала түгелдей ие болады.
Бұл жағдайда тірі қалған ана көп жағдайда қайта тұрмыс құру тәртібін мәселе етпей, кенже баласының үйінде қала береді. Егер әке көп әйел алған болса және олардың еншісі бұрыннан бөлек ұсталған болса, әр әйелдің қарауындағы бөлінбеген кенже баласы өз үлесін иемденген; әйелдер мен балалар арасында мұра үшін дау туғызбауға ұмтылыс басым болған.
Әйелдердің ішінде жасы болса, әмеңгерлік салты бойынша жақын әмеңгерінің біріне өзіне тиесілі үлесімен қосылуы мүмкін; жас балалары болса, олар да бірге ерген.
2) Әке жастай қайтыс болып, артында жас балалар мен жас жесір қалса
Әмеңгерлік әдет бойынша өлген адамның туған ағасы не інісі, ондай туысы болмаса немере, шөбере туыстары немесе ең жақын аталас жанашыры жесірге үйленіп, балаларды қамқорлығына алатын және мал-мүлікке заңды түрде ие болатын.
Жесір ана күйеуге шықпай, балаларын өзі бағуды қаласа, оған зорлық жасалмаған. Көп жағдайда бүкіл туыс болып жетім балалар мен жесірге қолдау көрсеткен.
Жесір әйел әмеңгерлікке көнбей, басқаға өз еркімен тұрмысқа шыққысы келсе немесе төркініне кетсе, әдетте өзіне киім-кешек, төсек-орын, мінер ат сияқты жеке мүлік беріліп, негізгі мал-мүліктен үлес берілмеген. Төркінінен келген жасауы сақталған болса, оған талас жасалмаған.
Сонымен бірге жаңа күйеу жағынан «айып» ретінде үш тоғыз немесе қалыңмал тәрізді өтем алынуы мүмкін делінеді. Анасы басқаға кетсе, жас балалар көбіне әке жағында қалып, мұра олардың қамқоршысының қолында сақталған.
3) Баласыз қайтыс болса
Өлген адамның артында бала қалмаса, жесір әйел мал-мүлкімен әмеңгеріне қосылуы мүмкін. Әмеңгерге шықпай басқаға кетуді таңдаса, жоғарыда айтылғандай, болмашы жеке үлесін алып кетеді, ал қалған мұра марқұмның туыстарына немесе ең жақын мирасқорларына өтеді.
4) Жесір мен ұзатылмаған қыздар ғана қалса
Егер артында жесірі мен ұзатылмаған қыздары қалып, әйел күйеуге тимей қыздарын бағып, марқұмның түтінін түтетіп отырғысы келсе, оған ерік берілген. Мұндай жағдайда жақын туыстың ер баласын асырап алу жолымен бауырына басып, кейін қыздар ұзатылған соң сол баланың шаңыраққа иелік етуі дәстүрге айналған. Халық тілінде мұндай бала асыранды бала деп аталады.
5) Үйленген (бірақ еншісін алмаған) және үйленбеген балалар бірге қалса
Мұндай жағдайда әкесінің жылын бергеннен кейін үйленген ұлдар енші бөлісуді қаласа, ауыл ақсақалдарын шақырып, мал сойып, бөлісті бастауға ниет білдірген. Ақсақалдар туыстармен кеңесе отырып, мал-мүлікті әділ бөлуге кіріскен.
Үйленген бала біреу ғана болса, әкенің мал-мүлкі соның қолында қалатын. Оның қоғамдық міндеті — үйленбеген інілерін үйлендіріп, тиісті еншісін беру. Үйленген балалар екеу болса, келісім бойынша алдымен үйленбегендерге қажет қалыңмал мәселесі шешіліп, қалғаны балалар мен жесірге тең үлестірілген.
Жесір ана үйленбеген балаларымен бөлек отыруы да мүмкін, не үйленген баласының бірінің қамқорлығына өтуі ықтимал. Егер жесір жас болса, жеткіншек балаларымен және өзіне тиген үлесімен әмеңгеріне қосылуға да ерікті саналған.
Аймақтық мысал (Сырдария өңірі)
Сырдария өңіріндегі кей дерек бойынша, егер артында үйленбеген екі ұл және айттырылмаған бір қыз қалып, мұра екі қалыңмалға жетпесе, бір ұлға қалыңмалға мал бөлініп, екіншісіне қарындасынан кейін алынатын қалыңмал есебінен үлес қарастырылған.
6) Әке-шеше бірдей қайтыс болып, артында жас қыздар қалса
Бұл жағдайда әкеден қалған мал-мүлік көбіне оның аға-інілеріне ауысқан, ал қыздар солардың тәрбиесінде болған. Дәстүр бойынша ағайын жетім қыздарды өсіріп, бой жеткізген соң тойын жасап, жасаумен ұзатуға міндетті саналған. Қыздарға жұмсалатын шығыннан артылған мал-мүлік болса, туыс мұрагерлер өзара бөліскен.
Егер туған аға-іні болмаған жағдайда, жанашыр ағайын жиналып, шөбере туыстардың біріне жетімдерді өсіру міндетін жүктеп, мұраны сол қамқоршының қолына өткізген.
Көп әйел алған отбасылардағы енші және дау алдын алу
А. Добросмысловтың байқауынша, бәйбішеден туған үлкен балалар енші алып бөлек кеткеннен кейін, әкесімен қалған кенже бала қайтыс болса, тоқалдан туған балалар мен бәйбіше балалары арасында енші дауы туындамасын деп, кейде кенже баланың еншісі тірі туыстарға алдын ала таратылып берілген.
Жалпы, көп әйелді байлардың әр әйелінің еншісі көбіне бөлек болған. Әкесі өлгенде әр бала өз анасының еншісін ғана бөлісу қағидасы сақталған; бір некеден туған балалардың мал-мүлкіне басқа некеден туғандар қол сұқпайтыны жөніндегі деректер қарттар әңгімелерінде де, көне еңбектерде де кездеседі. Тек бір некеден мұрагер қалмаған жағдайда ғана мұраны басқа некеден туған балалар бөліскен.
Асырап алу және асыранды баланың мұрагерлігі
Өзінен туған ер баласы болмаған жағдайда ағасының не інісінің баласын асырап алу қазақ арасында ертеден бар дәстүр. Әдетте бала ең жақын туыстан алынған; мүмкіндік болмаса, басқа елден, тіпті басқа рудан да тамыр-таныс арқылы асырап алынған.
Туыстан асырап алынған бала
Аталас немесе жақын туыстан асырап алынған бала өгей әкесі қайтыс болғаннан кейін заңды мұрагер саналған. Марқұмның өзге туыстары әдетте мұраға қол сұқпаған; алайда мұрагер кейде туыстардың ренішін болдырмау үшін болымсыз үлес не жол-жора беріп, көңілін тапқан.
Бөтен елден (өзге рудан) асырап алынған бала
Егер бала бөтен рудан болса, өгей әке оны мұрагер еткісі келсе, көзі тірісінде туыстарын жинап, әрқайсысына жолын беріп, асыранды ұлының мұрагер екенін ашық жариялаған. Сонда оның мұрагерлік құқы талассыз танылған.
Ал әке мұрагер етуді алдын ала бекітпей, кенеттен қайтыс болса, туыстар мұраны асыранды ұлға толық бермей, оған туған ұлға берілетін енші мөлшерін (қалыңмалын қоса) беріп, өз еліне аттандырып, қалғанын өзара бөліскен деген түсінік бар.
Рулық өлшем және «аталас ағайынның» рөлі
Егер марқұмның артында бір атадан тараған немере-шөбере туыстары болмаса, қалған мұраны аталас ағайын бөлісетіндігі бұрынғы рулық құрылыстың ықпалын айқын көрсетеді. Мұра тек отбасылық дүние емес, ру ішіндегі жауапкершілік пен тәртіптің де бір бөлігі саналған.
Жасау қайтару дәстүрі: дауға айналған тұстар
Мұрагерлікке тікелей қатысты тағы бір мәселе — жасауымен келген әйел жастай, баласыз қайтыс болса, жасаудың негізгі бөлігін төркініне қайтару дәстүрі. А. И. Добросмысловтың жазуына қарағанда, мұндайда отау, төсек-орын, сәукеле, ер-тұрманымен бір ат және бір түйе қайтарылған.
Қайтару көлемі туралы түсініктер
- Егер марқұмнан бір ғана қыз қалса, аталған мүліктің жартысы қайтарылған.
- Егер ұл қалса, ешнәрсе қайтарылмайды деген қағида айтылған.
Архив деректерінде баласыз өлген жас әйелдің жасауын даулаған оқиғалар да кездеседі. Бұл көбіне күйеу жағы мен құда жағы арасында өкпе-реніш болған жағдайда күшейгенге ұқсайды. Кейінірек бұл салттың міндетті сипаты әлсіреп, соңғы деректерде жасау қайтару шарт емес деген түсінік жиірек ұшырасады. Дегенмен, қарттардың айтуынша, өлген қыздарының белгісі ретінде төркініне сәукелені қайтару әдеті болған: сәукеле — қызға арнап жасалған қуаныш нышаны, сол себепті төркіні оны ескерткіш ретінде сақтаған.
Қорытынды: мұра — тәртіп, аманат және дауды тежейтін тетік
Қазақ халқы әдеттік құқыққа сүйене отырып, әке мұрасына иелік ету мен оны мұрагерлер арасында дұрыс бөлуді маңызды санаған. Мұра бөлісу барысында дүниеқоңыздық пен озбырлыққа жол бермеуге тырысқан; бұл мұрагерлік нормалардың сан қырлы әрі егжей-тегжейлі реттелуінен байқалады.
Ескерілген мүдделер
- Марқұмның өлер алдындағы өсиеті
- Жас балалар мен жесірдің жағдайы
- Қара шаңырақтың сақталуы
- Енші алып кеткендер мен ұзатылмаған қыздардың үлесі
- Жеті, қырық, жүз және ас беру шығындары
- Дауды билер арқылы әділ шешу тәжірибесі
Әрине, дәстүрді бұзатын жағдайлар да болған: есесі кеткен мұрагерлер билерге жүгініп, әділдікке қол жеткізген. Мұндай оқиғалар сирек кездескендіктен, оны тұтас халық болмысына тән құбылыс деуге келмейді. Керісінше, мұра бөлісу ережелерінің мұқият қалыптасуы — қиянат пен озбырлықты тежейтін, қоғам ішіндегі келісімді сақтайтын көне кепіл іспетті.