Алаштың көрнекті қайраткері, ағартушы - ғалым
Ұлт ұстазының өмір жолы
Ахмет Байтұрсынұлы — қоғам қайраткері, ақын, әдебиеттанушы, лингвист, аудармашы, публицист, ағартушы-ғалым, ұлт ұстазы. Ол 1873 жылдың қаңтар айында Қостанай облысы, Жангелдин ауданы, Сарытүбек өңірінде дүниеге келді.
Әділетсіз орыс оязының зорлығына қарсы тұрғаны үшін әкесі Байтұрсынның 15 жылға Сібірге айдалуы он үш жасар Ахметтің жүрегіне өшпестей жара салды. Бұл оқиға оның азаматтық ұстанымын ерте қалыптастырды.
Білім, ұстаздық және алғашқы күрес
Оқу жолы
- 1886–1891: Торғай қаласындағы екі сыныптық мектеп.
- 1891–1895: Орынбордағы мұғалімдер даярлайтын мектеп.
- Өз бетінше көп білім жинап, ой-өрісін кеңейтті.
Ұстаздық қызмет
- 1895–1909: Ақтөбе, Қостанай, Торғай уездерінде мұғалім.
- Оқытушылық арқылы халықтың көзін ашуға күш салды.
Патша өкіметіне қарсы ұстаным
1905 жылы жер мәселесіне байланысты қазақтың өз жерін өзіне қайтару жөнінде патшаға хат жазуға қатысады. Саяси көзқарасы үшін 1907 және 1909 жылдары түрмеге қамалады. 1909 жылы Семей абақтысына жабылып, 1910 жылдың басына дейін отырды. Кейін 1910 жылы қазақ жерінен қуғындалып, Орынборға жер аударылды және 1910–1913 жылдары қатаң бақылауда болды.
Қаламгерлік мұра: халықты оятқан сөз
«Қырық мысал» (1909)
И.А. Крылов мысалдарын аударып, қоғамдағы мінез-құлық пен әділетсіздікті астарлы түрде әшкереледі.
«Маса» (1911)
Қазақ поэзиясына өзіндік өрнек әкелген бұл жинақ ағартушылық, демократиялық және гуманистік идеяларды кең таратты.
Оқулықтар мен ғылыми еңбектер
Ахмет Байтұрсынұлының «Оқу құрал» (1912), «Тіл құрал» (1914), «Әліпби» (1924), «Әдебиет танытқыш» (1926), «Баяншы» (1926) еңбектері ұлт филологиясының негізін қалап, қазақ тіл білімін жүйелі ғылым деңгейіне көтерді.
1926 жылы Бакуде өткен ІІ Түріктану съезіне қатысып, түркітану кеңістігіндегі ғылыми байланыстарға үлес қосты.
«Қазақ» газеті және Алаш қозғалысы
1913–1917: ұлттық баспасөз мінбері
1913–1917 жылдары Міржақып Дулатұлымен бірге «Қазақ» газетін шығарып, редакторлық қызмет атқарды. Басылымдағы саяси мақалалары патша үкіметіне ұнамай, бірнеше рет қудалауға ұшырады.
Алаш партиясы мен ұлттық құрылымдар
Патша тақтан түскен соң қазақ зиялыларымен бірге ұлттық «Алаш» партиясын құруға атсалысты. І жалпықазақ съезінде негізгі мәселелер бойынша хатшылық қызмет атқарса, ІІ съездің шақыру комиссиясы құрамына енді. 1917 жылғы 14 желтоқсанда Орынборда Алаш партиясының Торғай облыстық комитеті ашылғанда төраға орынбасары болып сайланды. Ұлт кеңесі құрылатын ІІ съезде Оқу-ағарту комиссиясын басқарды.
Кеңес дәуірі: қызмет, білім, қысым
Мемлекеттік және ағартушылық қызмет
- 1919: Өлкелік әскери төңкеріс комитетінің мүшесі.
- 1920–1921: Халық ағарту комиссары.
- Халық ағарту комиссариаты жанындағы ғылыми-әдеби комиссияның төрағасы.
Баспасөз және баспа ісі
- 1920: «Ұшқын» газетінің (кейін «Еңбек туы») алқа мүшесі.
- 1920 желтоқсан: «Қазақстан» мемлекеттік баспасының сарапшылар алқасы құрамында.
Оқу орындарындағы еңбек
Орынбор, Ташкент, Алматы қалаларындағы педагогикалық жоғары оқу орындарында сабақ берді. 1921–1922 жылдары Қазақ халыққа білім беру институтында (КИНО) ұстаздық етті. 1922–1925 жылдары Халық ағарту комиссариатының Ғылым комиссиясын басқарды. 1926–1929 жылдары Ташкенттегі Қазақ педагогика институтында және Алматыдағы Қазақ мемлекеттік педагогика институтында қызмет атқарды.
Репрессия және қасіретті ақиқат
Голощекиндік асыра сілтеу саясатына қарсы болғаны үшін 1929 жылы тұтқындалып, жер аударылды. 1937 жылы қайта ұсталып, 1938 жылы жазықсыз атылды.
Өлеңнен үзінділер
«Ақын ініме»
Аз сөзге құлағың сал, ақын інім!
Ой, пікір, рухымыз жақын, інім.
Ағалық правосын қолыма алып,
Келемін айтайын деп ақыл, інім.
Өзімді ағаңмын деп үлкейтемін,
Онымды көресің бе мақұл, інім?
Адасқан ағаңның жөні болса,
Тілеймін ете гөр деп ғафу, інім.
Жай жатсаң жаңылмайсың, адаспайсың,
Күресте кім кетпейді қапыл, інім.
Ат қойған аз-көбіне қарамастан,
Ақылға біздер жарлы пақыр, інім.
Доңыздай талғамай жеп семіргендер
Саналып ақылдыға жатыр, інім.
Сүйікті миллатыңа болам десең,
Нашардың көбірек же хақын, інім.
Сыйласың десең жұртың қадір тұтып,
Айғырсып, момындарға ақыр, інім.
Білімді ел ішінде болам десең,
Шешенсіп жоқты сөйлеп лапыр, інім.
Қолыңнан мұның бірі келмес болса,
Кісімсіп ең болмаса қақыр, інім.
Сөзіңді тыңдатайын десең жұртқа,
Ет асып табақ-табақ, шақыр, інім.
Аузымен орақ орып бәрін де істер,
Қымызды шара-шара сапыр, інім.
Ет пенен қымыз беріп сөйлеп көрсең,
Айтқаның жұртқа балдай татыр, інім.
Ақылың Аплатондай болса-дағы,
Еті мен қымызы жоқ — тақыр, інім.
«Жұртыма»
Бірлік қып іс етуге шорқақ, жұртым,
Табылса оңай олжа ортақ, жұртым.
Сияқты қара қарға шуылдаған
Үрейсіз қоян жүрек қорқақ, жұртым.
Білмейсің жөнің менен терісіңді,
Ел болып іс етпейсің келісімді.
Үміт қып бәйге атындай талай қосып,
Байқадық шабыс түгіл, желісіңді.
Жөн айтқан жұртшылыққа адам болса,
Шығасың қолыңа алып керісіңді.
Бытырап бет-бетіңе жөнелгенде,
Көрдің ғой жайылатын өрісіңді.
Келгенде өзді-өзіңе мықты-ақсыңдар,
Қайтейін өзге десе көнгішіңді.
Сықылды сынық бұтақ төмендесең,
Кім жұлмас оңайдағы жемісіңді?!