Орта ғасырлар
Орта ғасырлар: Батыс Еуропаның музыкалық мәдениетінің қалыптасуы
Батыс Еуропаның музыкалық мәдениетінің дамуындағы орта ғасырларды хронологиялық шектеулі, тұтас бір дәуір ретінде қарастыру әрдайым оңай емес. XII ғасырға дейін музыкалық өнерден жазбаша ескерткіш қалдырған жалғыз сала — христиандық шіркеу музыкасы болды.
Негізгі ой
Орта ғасырлар музыкасының басты жазба дәстүрі шіркеумен байланысты қалыптасты; кейінгі азаматтық жанрлардың тууы да осы тарихи өзектің аясында жүрді.
Шекаралар мен тарихи ауқым
Орта ғасырлардан Қайта өрлеу кезеңіне өтуді белгілейтін шекара Батыс Еуропада біркелкі өткен жоқ: Италияда — XV ғасырда, Францияда — XVI ғасырда, ал басқа өңірлерде ортағасырлық және ренессанстық үрдістердің тартысы әртүрлі уақытта байқалды. Шіркеулік сала мен ұлттық шеңберлердегі мәдени «қысым» жарты мыңжылдыққа созылып, тек XII–XIII ғасырларда жаңа азаматтық-поэтикалық жанрлар пайда бола бастады. Сонымен бірге шіркеу музыкасының өзіне де маңызды жаңалықтар енді, бірақ бұл өзгерістер дамыған феодализм жағдайында жүзеге асты.
Феодализм және ерте ортағасырлық мәдени орта
Феодализм антикалық қоғамның мұрасы мен жаңа әлеуметтік күштердің ұзақ өзара ықпалы нәтижесінде орнықты. Бұл күштерге Еуропаға қоныстанған немесе құрлық бойынша көшіп жүрген тайпалар — кельттер, германдықтар, славяндар және басқа да «варварлық» қауымдастықтар жатты. Ерте ортағасырлық мәдениеттің қалыптасуында дін шешуші рөл атқарды: христиандық Шығыстан, эллиндік Иудеядан Мысыр, Сирия, Армения бағыттары арқылы таралып, жергілікті ерекшеліктерді өз бойына сіңірді.
Тірек ұғым
Ортағасырлық мәдениет пен өнердің негізгі белгілері христиандық шіркеумен тығыз байланыста қалыптасты.
Тарихи негіз
Шіркеу музыкалық дәстүрі Батыс Еуропадан асып түсетін, Палестина, Сирия, Александрия мәдениеттерімен сабақтас ұзақ дайындыққа сүйенді.
Ерте христиан музыкасы және григориандық хоралдың бастаулары
II–VI ғасырлар аралығында шіркеулік музыканың жаңа үлгілері біртіндеп қалыптаса бастады. Кейін бұл үлгілер Рим шіркеуі міндетті әндер жинағы ретінде қабылдаған григориандық хоралдың негізін қалады. III ғасырға жататын христиандық гимннің бірегей үлгісі Мысырдағы Оксиринх қаласынан табылғаны белгілі.
Зерттеушілердің жорамалы бойынша, ертехристиандық музыка псалмодия әдістерін (әуендік кіріспесі мен қорытындысы бар ерекше речитация түрін) ғұрыптық көнеиудейлік ән айту дәстүрінен алды. Ал әндердің мелизматикалық құрылымы (мысалы, кең тынысты «аллелуйялар») Сирия, Армения, Мысыр музыкаларындағы көне мелизматикалық дәстүрлермен сабақтасып қалыптасты.
Рим мен Византия: шіркеулердің жіктелуі және ән мектебі
IV ғасырдың соңында Рим империясы тарихи дамуы әрқилы Батыс (Рим) және Шығыс (Византия) бөліктерге бөлінді. Христиандық мемлекеттік дінге айналғандықтан, батыс және шығыс шіркеулері де айқын ажырады. Римдік ән мектебі Византиялық ән дәстүрі қалыптасып, өркендей бастаған кезеңде ғана жүйелі түрде қалыптаса бастады.
Тарихи кезеңдеу
- Римдік ән мектебінің мекеме ретіндегі қалыптасуы Сильвестр I (314–335) кезеңімен байланыстырылады.
- IV–VI ғасырларда римдік әншілер Римде пайда болған және әртүрлі елдерден келген әуендерді жинап, іріктеп, өңдеді.
- Дамасий папаға (384 жылға дейін) литургияның вокалдық бөлімдерін реттеу, ал Целестин I папаға (432 жылға дейін) литургияның кіріспе бөлігінің сипатын айқындау телінеді.
- Григорий I (590–604) кезеңіне дейін құдайға қызмет ету әндерін жүйелеу мен ғұрыптық безендіру римдік тәжірибеге сүйеніп дамыды.
Григориандық антифонарийдің негізгі жанрлары
Григориандық антифонарийде бірқатар маңызды бөлімдер мен жанрлар айрықша орын алды. Олардың қатарында проприум, градуал, офферторий, коммунио, трактус және аллелуйя бар.
Осы дәстүрдің жүйеленуі Батыс Еуропадағы ортағасырлық музыкалық ойлау мен жазба практикасының ұзақ уақытқа созылған бағытын айқындап берді.