Өнеге сөз
Билік — жалпы әлеуметтік категория
Мемлекеттік билік органдарын толыққанды талқылау үшін алдымен билікті жалпы әлеуметтік категория ретінде қарастырып, оның мазмұны мен мағынасын ашып алған жөн. Билік — қоғамда белгілі бір субъектінің (жеке тұлғаның, ұжымның, ұйымның) екінші бір субъектіге бағыныштылық орнатуы; яғни екінші тараптың бірінші субъектінің мүддесі мен еркіне сәйкес әрекет етуі.
Қоғамда биліктің әртүрлі түрлері кездеседі: ру-тайпалық билік, экономикалық билік, қоғамдық ұйымдардың ықпалы, ата-аналық билік, діни қауым ішіндегі билік. Осылардың ішінде қоғамға кең тараған әрі қазіргі мемлекеттің тірегіне айналған негізгі түрі — саяси (мемлекеттік) билік.
Саяси (мемлекеттік) биліктің мәні
Саяси билік заңдық мағынада мемлекеттік билік ретінде түсіндіріледі және мемлекеттің тікелей қатысуымен жүзеге асырылады. К. Маркс мемлекетті және оның әртүрлі органдарын азаматтық қоғамның саяси тірегі ретінде сипаттаған.
Осыдан шығатын тұжырым: мемлекеттік билік — мемлекет тікелей жүзеге асыратын, мемлекеттік органдардың өкілеттігі мен қолдауына сүйенетін, мемлекет белгілі бір әрекеттілік берген немесе санкциялаған қоғамдық биліктің ерекше нысаны.
Биліктің маңызды белгісі: күш және ықпал
Биліктің маңызды белгілерінің бірі — күш. Әр мемлекетте билік әрқилы көрініс береді: бір жерде ол ашық зорлыққа сүйенсе, екінші жерде — жасырын мәжбүрлеу тетіктеріне, үшінші жерде — ұйымдастырушылық қабілет пен басқарушылық тәртіпке арқа сүйейді.
Физикалық күш
Мәжбүрлеудің тікелей түрі; күш қолдану, жазалау, қорқыту.
Қару-жарақ күші
Қарулы әлеует арқылы ықпал ету: қарапайым қарудан стратегиялық қуатқа дейін.
Бедел мен ақыл-ой күші
Сенім, моральдық артықшылық, білім мен парасат арқылы ықпал ету.
Ойшылдар көзқарасы: билікті ұстаудың қағидалары
Никколо Макиавелли: заң және күш тепе-теңдігі
Макиавелли «Тақсыр» еңбегінде билеушінің елді екі жолмен ұстайтынын айтады: заң арқылы және күш арқылы. Біріншісі — адамға тән, екіншісі — айуанға тән тәсіл. Дегенмен тәртіп орнату үшін билеуші екі тәсілді де тең ұстауы керек: түсінігі барларға заңды құрметтетіп, көнбегендерге мәжбүрлеу қолданады.
Ол билеушіге «арыстанның айбаты» мен «түлкінің айласын» қатар меңгеруді ұсынады: бірін сыртқы, екіншісін ішкі қауіпке қарсы қолдану. Мұндағы ой — билікті тек қаталдықпен емес, есеппен де жүргізу.
Сонымен бірге Макиавелли билеушіні құлататын бес мінезді атап көрсетеді: тұрақсыздық, жеңіл ойлану, дөрекілік, сезімсіздік, дұрыс шешім қабылдай алмау.
Шығыс даналығы: билік иелерінің үш типі
Көне шығыс жазбаларында билік иелері үш топқа бөлінеді:
- Туа біткен ақыл дарығандар — ұзақ билеп, еліне пайда әкелетіндер.
- Көргенін қайталайтындар — көбіне айлаға бейім, жаңалық енгізуден гөрі барды сақтауға ұмтылатындар.
- Үйренбейтіндер — өзі білмейді, өзгеден тәлім алмайды; дауды айқаймен, қақтығысты күшпен шешуге бейім, елді бүліншілікке ұрындырады.
Наршахи: халықпен бір деңгейде өмір сүру
Наршахидің нақылы — билік пен сенім байланысын қысқа да нұсқа түйіндейді: «Халқың қара нан жесе, сен де қара нан же; әйтпесе сенімнен айырыласың, биліктен ажырайсың». Мұндағы түбірлі мән — билеуші мен бұқара арасындағы моральдық арақашықтық үлкейген сайын биліктің легитимдігі әлсірейді.
Шыңғыс Айтматов: биліктің екі бағыты
Айтматов биліктің екі тармағын ажыратады: халыққа қызмет ететін билік және өзіне ғана қызмет ететін билік. Біріншісі — жауапкершілік пен адалдықтан туады, екіншісі — өзімшілдік пен парықсыздықтан.
Конфуций: әркім өз орнында болғанда ғана тұрақтылық орнығады
Конфуцийдің басқару туралы өсиеттері — тәртіп пен жауапкершіліктің философиясы. Оның қағидасы қарапайым: әркім өз ісін адал атқарсын — билеуші билесін, еңбекші еңбек етсін, әке — әке, бала — бала орнында болсын. Осы тепе-теңдік бұзылса, мемлекет іштен іриді; үлкен өрт кішкентай ұшқыннан тұтанады.
Бұл — биліктің тұрақтылығы тек күшке ғана емес, қоғамдық рөлдердің әділетті үйлесуіне де тәуелді екенін меңзейтін ой.
Қазіргі билік туралы ой: кадр таңдауы және жауапкершілік
Қоғамның жай-күйі көп жағдайда мемлекет басшысының басқару мәдениетіне және айналасына топтастыратын кадрларды дұрыс саралауына байланысты. Егер басшылық маңына жағымпаздыққа бейім адамдар жиналса, бұл ел үшін де, басшы үшін де қатер: шектен тыс мадақ сындарлы ойды тұмшалап, алыс-жақты болжауды әлсіретеді. Нәтижесінде халықтың мұңы еленбей, қоғамдағы әлеуметтік дерттер тереңдейді.
Афина патшасы Амасиске ғұлама Солон: «Үкімет билігін халық билігіне айналдыра алған патша ғана даңқты болады», — деген кеңес айтады. Демек, билік тізгінін ұстаған кемеңгердің басты өлшемі — билікті қоғам игілігіне қызмет еткізе алуы.
Демократияның шегі: еркіндік пен тәртіптің үйлесімі
Мемлекеттік билік органдарының орнықты жұмыс істеуі — қоғамдағы демократияның бір көрінісі. Алайда демократия «не айтсам да, не істесем де болады» деген ұғым емес; оның өзіне тән шектеуі, шекарасы және тәртібі бар. Тәртіпсіз еркіндік қоғамды берекеге емес, дау-дамайға, құндылықтардың әлсіреуіне алып келеді.
Отбасы — мемлекеттің шағын үлгісі
Отбасы да белгілі бір басқару мәдениетін қажет етеді: жетекші, тірек, жауапты орындаушы бар. Егер «демократия» деген желеумен сыйластық жоғалып, үлкенге құрмет, кішіге ізет қалмаса, бұл еркіндік емес — ішкі қақтығыс. Рухани мәдениетке тамыр жібермеген «демократиядан» қайыр аз.
Наполеон Бонапарттың «Бақ пен сордың арасы — бір-ақ қадам» деген өкінішке толы сөзі билікке де қатысты. Билік иелері аңдап баспаса, қолындағы мүмкіндіктен айырылуы ықтимал.
Жалпылап айтқанда, билік — айбалтаның басы болса, демократия — оның сабы. Ал сабын ұстайтын қолдың иесі қашан да халық екенін ұмытпау керек. Бірі бұзылса, екіншісі де қисаяды.
Қоғамдық мінез және заңға құрмет: қарапайым мысал
Кей елдерде қоғамдық сенім мен тәртіп күнделікті мінез-құлыққа айналған. Мысалы, Люксембургте көшеден әмиян тауып алған адам оны міндетті түрде полицияға тапсырады деген мысал келтіріледі. Бұл — қалыптасқан мәдениет пен демократияның шынайы жұмыс істеуінің белгісі.
Ал жоғалғанды қайтармақ түгілі, барды тартып алуға бейім құбылыстар кездесетін ортада билік те, демократия да орнығуы қиын. Демократияға жеттік екен деп «енді бәрі өзінен-өзі түзеледі» деу — жаңсақ түсінік. Идеал қоғам бір күнде құрылмайды.
Қорытынды: халық мүддесі — биліктің өлшемі
Қолдағы билік пен мүмкіндікті жеке бас пайдасына емес, елге жақсылық жасауға жұмсағанда ғана демократияның бағы жанады. Ежелгі заң реформаторы Солон: «Мен халыққа билікті олар қажет еткен мөлшерде бердім: абыройын шектемедім, бірақ артық құқық берген жоқпын», — деп түйіндеген.
Демек, билік иелері өз дәуірінде де, болашақ алдында да ұтылмау үшін халық мүддесін жеке мүддеден жоғары қоюы қажет. Сонда ғана қоғамда демократия аясындағы билік орнығып, әділет пен жауапкершілік салтанат құрады.