Азаматтардың әрекет қабілеттілігі
Құқық қабілеттілігі: ұғымы және теңдік қағидасы
Құқық субъектілерін сипаттайтын негізгі құқықтық қасиеттердің бірі — құқық қабілеттілігі. Азаматтық құқық қабілеттілігі Азаматтық кодекстің 13-бабында азаматтық құқықтарға ие болу және міндеттер атқару қабілеті ретінде айқындалып, оның барлық азаматтар үшін бірдей екені көрсетіледі.
Конституцияның 14-бабына сәйкес, заң мен сот алдында жұрттың бәрі тең: тегіне, әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, нанымына, тұрғылықты жеріне немесе кез келген өзге жағдаяттарға байланысты кемсітуге жол берілмейді. Осы тұжырымға сай азаматтардың құқық қабілеттілігі заңда бірдей және бірыңғай негізде белгіленген.
Теңдік нені білдіреді?
Құқық қабілеттілігінің теңдігі нақты өмірде әр адамның бірдей көлемде барлық игіліктерді (мысалы, тұрғын үй немесе көлік) иелене алатынын білдірмейді. Бұл теңдік — заңның ешкімге артықшылық бермейтінін және ешкімге құқық алуға тыйым салмайтынын білдіретін қағида.
Маңызды: құқық қабілеттілігінің теңдігі — “бәрі бәрін бірдей ала алады” деген сөз емес, “заң бәріне бірдей мүмкіндік береді” деген ұстаным.
Құқық қабілеттілігін шектеу: қашан және қалай?
Жалпы ереже бойынша құқық қабілеттілігін шектеуге жол берілмейді. Азаматтық кодекстің 18-бабы 1-тармағында: «Заң құжаттарында көзделген реттер мен тәртіп бойынша болмаса, ешкімнің де құқық қабілеттілігі мен әрекет қабілеттілігін шектеуге болмайды» деп белгіленген.
Шектеудің негізі
Қолданыстағы заңнамаға сәйкес, құқық қабілеттілігін шектеу көбіне қылмыс жасау салдарынан және сот үкімі арқылы қолданылатын шара ретінде көрініс табуы мүмкін. Бұл жағдайда азамат құқық қабілеттілігін толықтай жоғалтпайды — тек заңда нақты көрсетілген құқықтарға ғана шектеу қойылады.
Қылмыстық заңнамада құқықтан айыру, әдетте, мына жағдайлармен байланысты болуы мүмкін:
- белгілі бір лауазымды атқаруға немесе белгілі бір қызметпен айналысуға тыйым салу (мысалы, жүргізуші, дәрігер және т.б.);
- ел аумағында еркін жүріп-тұруды шектеу (мысалы, жер аудару немесе оған ұқсас шектеулер).
Заң бойынша құқықтан айыру әрдайым уақытша сипатта болады. Сонымен бірге құқық қабілеттілігін шектеуді азаматты нақты субъективтік құқықтарынан айырумен шатастыруға болмайды: құқық қабілеттілігін шектеу — қандай да бір құқықты алу мүмкіндігін шектеу.
Құқық қабілеттілігінің басталуы мен тоқтауы
Азаматтың құқық қабілеттілігі туған сәтінен басталады: ана құрсағынан тірі туып, жеке өмірге келгеннен кейін адам жеке тұлға ретінде танылады. Егер сәби тірі туып, аз уақыт болса да өмір сүрсе, ол азаматтық хал актілерін тіркеу органдарында туғаны ретінде тіркеледі.
Азаматтық кодекстің 1044-бабына сәйкес, мұра қалдырушының тірі кезінде іште қалған және мұра ашылғаннан кейін тірі туған азаматтар мұрагер бола алады. Мұндай жағдайда сәби бірнеше минут қана өмір сүрсе де, мұрагерлік құқыққа ие болуы мүмкін.
Құқық қабілеттілігі адамның өлуімен бірге тоқтайды. Өлген адамның құқықтары мен міндеттерінің бір бөлігі (жеке басына және отбасына байланысты) тоқтатылады, ал мүліктік құқықтардың бір бөлігі мұрагерлеріне көшеді. Өлім — құқықтық салдар тудыратын факт болғандықтан, қайтыс болу да азаматтық хал актілерінде тіркелуге тиіс.
Азаматтың денсаулығы мен психикалық жағдайы, жалпы қағида бойынша, құқық қабілеттілігіне әсер етпейді.
Әрекет қабілеттілігі: мәні және құқық қабілеттілігінен айырмашылығы
Азаматтардың әрекет қабілеттілігі — азаматтың өз әрекеттерімен азаматтық құқықтарға ие болып, оларды жүзеге асыруға, өзі үшін азаматтық міндеттерді туындатып, оларды орындауға қабілеттілігі.
Әрекет қабілеттілігі құқық қабілеттілігінен өзгеше: құқық қабілеттілігі адамға туғаннан өмірінің соңына дейін қатар жүрсе, әрекет қабілеттілігі адамның өз еркімен мүлікті иелену, оған билік ету немесе міндеттеме алуға саналы түрде қабілетті болуын талап етеді. Сондықтан әрекет қабілеттілігі жасына және психикалық жай-күйіне байланысты.
Қорытынды ой: құқық қабілеттілігі бар азаматтардың бәрі бірдей бірден әрекет қабілеттілігіне ие болмайды; белгілі кезеңде әрекет қабілеттілігі толық көлемде болмауы мүмкін.
Толық әрекет қабілеттілігі: 18 жас және неке
Азаматтық кодекстің 17-бабына сәйкес, әрекет қабілеттілігі кәмелетке толғанда, яғни 18 жасқа толғаннан кейін толық көлемде пайда болады.
Сонымен бірге АК-тің 17-бабы 2-тармағына сай, егер заң құжаттарында 18 жасқа жеткенге дейін некеге тұруға рұқсат етілсе, онда 18 жасқа толмаған азамат некеге тұрған кезден бастап толық әрекет қабілеттілігіне ие болады. Қазақстанда «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» заң бойынша неке жасы — 18 жас. Дәлелді себептер болған жағдайда азаматтық хал актілерін тіркеу органдары неке жасын екі жылдан аспайтын мерзімге төмендетуі мүмкін.
Әрекет қабілеттілігінің түрлері
Әдебиеттерде әрекет қабілеттілігі толық, ішінара (толық емес) және шектеулі болып бөлінеді. Жаңа туған балада құқық қабілеттілігі болғанымен, өз әрекетімен құқыққа ие болуға немесе міндеттеме алуға қабілет болмайтыны түсінікті. Саналы әрекет жасау мүмкіндігі адамның жасына байланысты қалыптасады.
Ішінара әрекет қабілеттілігі: кәмелетке толмағандар
Ішінара (толық емес) әрекет қабілеттілігі, әдетте, кәмелетке толмағандарға тән және оның көлемі жасына қарай айқындалады. Заң мұндай тұлғаларды екі топқа бөледі:
- 14 пен 18 жас аралығындағы кәмелетке толмағандар;
- 14 жасқа дейінгі жас балалар.
14–18 жас: қандай мәмілелерді өз бетімен жасай алады?
14 пен 18 жас аралығындағы кәмелетке толмағандардың әрекет қабілеттілігі кеңірек: олар заңда белгіленген шекте әртүрлі мәмілелер жасай алады. Мұндай мәмілелер шартты түрде екіге бөлінеді:
Өз бетімен жасалатын мәмілелер
Заңды өкілдердің (ата-ана, асырап алушы, қамқоршы) келісімінсіз жасалатын әрекеттер.
Рұқсатпен жасалатын мәмілелер
Ата-анасының (асырап алушының, қамқоршының) жазбаша келісімі негізінде жасалатын әрекеттер.
14–18 жас аралығындағылар заңды өкілдерінің келісімінсіз мыналарды жасауға құқылы:
- өзінің жалақысына, стипендиясына және өзге кірістеріне билік ету;
- интеллектуалдық меншік объектілеріне қатысты құқықтарын жүзеге асыру;
- ұсақ тұрмыстық мәмілелер жасау;
- банкке салым салу және өз салымына, соның ішінде өз атына салынған салымдарға иелік ету.
Бұдан өзге мәмілелер ата-анасының, асырап алушысының немесе қорғаншысының келісімімен жасалады. Мұндай келісімнің нысаны заңда кәмелетке толмаған жасайтын мәміле үшін белгіленген нысанға сәйкес болуы тиіс (АК-тің 22-бабы, 1-тармақ).
Жауапкершілік мәселесінде: заңды өкілдердің келісімі талап етілсін не етілмесін, мәміле бойынша жауапкершілікті кәмелетке толмағанның өзі көтереді. Егер 14–18 жастағы зиян келтірушінің жеткілікті мүлкі немесе табысы болмаса, зиянның тиісті бөлігін оның ата-анасы (асырап алушысы) немесе қамқоршысы өтейді. Бұл міндет кәмелетке толғаннан кейін немесе зиянды өтеуге жеткілікті мүлік/табыс пайда болған жағдайда тоқтатылады.
14 жасқа дейін: мәмілелер және жауапкершілік
14 жасқа дейінгі кәмелетке толмағандар үшін, заңда өзгеше көзделмесе, мәмілелерді олардың ата-анасы, асырап алушылары немесе қорғаншылары жасайды (АК-тің 23-бабы). Дегенмен Азаматтық кодекс жас балалардың да өз бетінше белгілі бір мәмілелер жасауын жоққа шығармайды.
АК-тің 23-бабы 2-тармағына сәйкес, жас балалар өз жасына лайықты, жасалған сәтте орындалатын ұсақ тұрмыстық мәмілелерді өз бетінше жасай алады (мысалы, ойыншық немесе балаларға арналған кітап сатып алу).
Алайда бұл санаттағы балалар әрекет қабілеттілігі жоқ деп танылады, сондықтан жеке жауапкершілікті өз мойнына алмайды. Олардың әрекеті үшін, сондай-ақ келтірілген залал үшін жауапкершілік ата-анасына, асырап алушыларына немесе қорғаншыларына жүктеледі.
Қысқаша түйін
- Құқық қабілеттілігі — азаматтың құқықтарға ие болып, міндеттер атқаруға жалпы мүмкіндігі; ол туғаннан басталып, өліммен тоқтайды.
- Әрекет қабілеттілігі — құқықтарды өз әрекетімен алып, жүзеге асыру және міндеттерді орындау қабілеті; ол жасына және саналы ерік-жігеріне байланысты.
- Толық әрекет қабілеттілігі, жалпы ереже бойынша, 18 жаста пайда болады (ал заң рұқсат еткен неке жағдайында — некеге тұрған сәттен).
- Кәмелетке толмағандардың мәмілелері мен жауапкершілігі жасы мен заңда көрсетілген шектерге қарай айқындалады.