Ойшылдар мен реформаторлар көзқарастары мен ұсынған реформалары туралы қазақша реферат
Бірінші және екінші апиын соғыстарының нәтижесінде Қытайдың жеңілуі қоғам ішінде елдің болашақ дамуына қатысты әртүрлі көзқарастардың қалыптасуына түрткі болды. Көптеген ойшылдарды мазалаған негізгі дилемма: Қытайдың шетелдік державалардың жартылай отарына айналуы ма, әлде «варварлармен» бәсекеде ұлы өркениеттік болмысын жоғалту ма деген сұрақ еді.
Қоғамдағы негізгі бағыттар
Осы сұраққа жауап іздеген ықпалды топтарды шартты түрде үш бағытқа бөлуге болады:
- Консерваторлар — шетелдіктерді елден қуып, экономикалық және әлеуметтік қатынастарды өзгеріссіз қалдыруды жақтады.
- Новаторлар — ұлттық әдет-ғұрыпты сақтай отырып, Батыстың ғылыми және әскери жетістіктерін үйренуді ұсынды.
- «Моральдық тазалық» бағыты — билік орындарын «көне нормаларды жоққа шығаратындардан» тазарту арқылы мемлекетті «алтын ғасырға» қайтару идеясын алға тартты.
Консервативтік ұстаным: «ескіні қалпына келтіру»
Негізгі идеялар
Консерваторлар шетел азаматтарын Қытай жерінен аластатуды және қоғамдағы экономикалық, әлеуметтік құрылымды өзгеріссіз сақтауды көздеді. Олардың ойынша, елдің бұрынғы қуатын қалпына келтіру үшін көне дәуір билеушілерінің өсиеттеріне сүйену керек болды.
Қоғамдық салдары
Бұл бағыттың ықпалымен антихристиандық және антишетелдік қозғалыстар күшейді. Ұрандары да радикал сипат алды: «жын-пері сеніміне өлім», «ілбілістерді жою» сияқты шақырулар кең тарады.
Өкілдері
Консервативтік ойшылдардың ішінде Ханлинь академиясының мүшесі Шэньши Чжоу Нань ерекше аталады. Реформа қозғалысы таратылғаннан кейін Цыси оны жоғары мемлекеттік қызметке тағайындау мәселесін көтергені айтылады.
Жаңашылдар: дәстүрді сақтай отырып, жаңаны үйрену
Новаторлар Қытайдың рухани-мәдени өзегіне қол сұқпай, шетелдіктерден ең әуелі ғылыми, техникалық және әскери тәжірибе алуды маңызды деп санады. Бұл ұстаным кейінірек «өзіңді сақтап, пайдалысын алу» қағидасымен үндесті.
Фэн Гуйфэнь (1809–1874)
1861 жылы жазылған «Цзяо Биньлу протесті» еңбегінде ол ұлттық өнеркәсіпті дамыту, мемлекеттік басқаруды реформалау, Батыс үлгісіндегі мектептер ашу сияқты ұсыныстарды көтерді. Сонымен бірге бұл өзгерістердің конфуцийлік оқытумен байланысын көрсетті.
Ван Тао (1828–1897)
Ван Тао реформалық ойдың таралуына ықпал еткен тұлғалардың бірі ретінде белгілі. Ол жаңа білім мен практикалық жаңғырту қажеттігін жақтаған ортада ықпалды болды.
Сюэ Фучэн (1838–1894)
Сюэ Фучэн мен Чжэн Гуанинь консерватизмге ашық қарсы шықты. Осы үшін оларға қысым көрсетіліп, тіпті туыстарына қарсы террорлық әрекеттер жасалғаны айтылады.
Реформаторлық қозғалыс және «Ұлы бірігу» тұжырымы
Реформаторлардың арасынан Тань Сытун, Лян Цичао және Кан Ювэй ерекше көзге түсті. Кан Ювэй 1887 жылы жарық көрген «Ұлы бірігу» кітабында қоғамды мінсіз мемлекеттік құрылымға жеткізу үшін адамзатқа кері әсер ететін кедергілерді жою қажет екенін кеңінен түсіндірді.
Кедергілер ретінде нені атады?
- тайпаларға, ұлттарға бөліну;
- бай мен кедей арасындағы алшақтық;
- еркек пен әйел теңсіздігі;
- отбасылық қатынастар мен кәсіби жіктелудің қақтығыс тудыруы;
- теңсіздіктен туындайтын заңға қарсылық пен әлеуметтік қарсылықтар;
- кедейлікпен күресте адамдар мойнына түсетін ауыртпалықтар.
Іске асыру туралы көзқарасы
Кан Ювэй бұл кедергілерді жою мүмкін деп есептеді және оны 200–300 жыл ішінде жүзеге асыруға болады деп пайымдады. Алғашқы қадам ретінде қарулы күшті демобилизациялау, Ұлттар кеңесін құру, дүниежүзілік парламент пен үкімет туралы ұсыныстарды талқылайтын жаһандық конференция өткізуді ұсынды.
Бұл идеяларды Лян Цичао да қолдады. Алайда «Жүз күндік реформа» жеңіліс тапқаннан кейін, ол реформалардың кей тұстарын «революциялық сипатқа жақын» деп сынға алды.
Тань Сытун: қайшылықтың түп-төркіні және радикал шешім
ХІХ ғасырдың соңындағы реформаторлық қоғамдық ойдың көрнекті өкілі — Тань Сытун (1863–1898). Ол Хубэй провинциясы губернаторының ұлы ретінде танылып, 1885 жылы батыстық ғылымды насихаттайтын орталық құруға атсалысты, Қытайдың әртүрлі қалаларында шенеунік қызметін атқарды.
Маньчжур билігінің бұйрығымен өлім жазасына кесілгеннен кейін оның «Адамгершілік туралы оқу» трактаты жарияланды. Тань Сытун елдегі қайшылықтардың негізгі себебін Цин империясының саясаты мен басқару үлгісінен көрді.
Аймақтық одақ идеясы
Ол Батыс державаларының қысымын көріп отырған Корея, Ауғанстан, Иран және Осман империясымен кеңес (одақ) құру идеясын ұсынды.
Революциялық үлгі
Франциядағы революция нәтижесін үлгі ете отырып, монархиялық билікті құлату қажет деген ой айтты. 1898 жылы реформаның ұйымдастырушыларының бірі ретінде ол саяси қысым жағдайында ымыраға баруға мәжбүр болғаны да көрсетіледі.
Сунь Ятсен: модернизациядан төңкеріске дейін
ХІХ ғасырдың соңында Сунь Ятсен өзін ең алдымен теориялық ойшыл ретінде емес, практикалық саяси бағдар ұсынған тұлға ретінде таныта бастады. Ол Ван Тао мен Чжэн Гуаниньге жақын болды.
1893 жылдың соңына қарай олардың көмегімен Ли Хунчжанға мемлекетті қайта құру жөніндегі жеке жоспарының мазмұндалған арнайы меморандумын жолдады. Онда Қытайдың экономикалық және әскери қуатын күшейту үшін Батыс елдерінің озық жетістіктерін тиімді пайдалану қажеттігі айтылды.
Экономикалық ұсыныстары
- халықтың сауда және егін шаруашылығымен еркін айналысуына жағдай жасау;
- саудагерлер мүддесін мемлекеттік деңгейде қорғау;
- көлік желісін кеңейту;
- ішкі кедендік салықтарды азайту;
- пайдалы қазбаларды өндіру ісіне қолдау көрсету.
Саяси қорытындысы
Сунь Ятсен осы шаралар жүзеге асса, Қытай 20 жыл ішінде Жапония деңгейіне жетіп, Батыс елдерін басып оза алады деп сендірді. Алайда Ли Хунчжан бұл ұсыныстарды қабылдамады.
1894–1895 жылдардағы Жапониямен соғыстағы жеңілістен кейін Сунь Ятсен ең алдымен Цин империясын құлату қажет деген тұжырымға келді. Осы қадамымен ол Кан Ювэйден ерекшеленді: Кан Ювэй Цин билігімен белгілі бір ымыраға келуге болады деп санаған еді.
Қорытынды ой
Апиын соғыстарынан кейінгі Қытайда қалыптасқан пікірталас елдің болашағын үш түрлі бағдар арқылы айқындауға тырысты: ескіні бұлжытпай сақтау, дәстүрді сақтай отырып жаңғыру, және радикал саяси өзгеріс. Осы бағыттар арасындағы тартыс ХІХ ғасырдың соңындағы реформалардың тағдырын ғана емес, ХХ ғасыр басындағы Қытайдың саяси беталысын да анықтаған маңызды идеялық негіз болды.