Салық салынатын айналым және салық салынатын импорт
Тұтынуға салынатын салықтар: ҚҚС және акциздер
Бұл бөлімде тұтынуға салынатын салықтардың ішіндегі ең кең тараған түрлері — қосылған құн салығы және акциздер туралы қарастырылады. Қазіргі халықаралық стандарттарда бұл топ көбіне тұтыну салығы деп аталады.
Кейбір дамыған мемлекеттерде бұл салықтар «тұтыну салығы» ретінде, ал бірқатар елдерде «жанама салықтар» ретінде қолданылады. Атау әртүрлі болғанымен, олардың экономикалық мәні мен мазмұны өзгермейді; сондықтан күнделікті қолданыста бұл ұғымдар кейде қатар қолданыла береді.
ҚҚС-тың шығу тарихы және халықаралық тәжірибе
Қосылған құн салығын 1954 жылы француз экономисі М. Лоре енгізіп, оны айналымға салынатын салықты алмастыра алатын тиімді құрал ретінде ұсынды. Францияда бұл салық 1968 жылы толық көлемде енгізілді.
Кейіннен ҚҚС Еуропада кең таралып, Еуропалық Одаққа мүше болуға ұмтылатын мемлекеттер үшін маңызды институционалдық талаптардың бірі ретінде танылды.
ҚҚС-ты есептеудің негізгі әдістері
ҚҚС-ты есептеу барысында негізінен төрт әдіс қолданылады:
1) Тікелей аддитивті (бухгалтерлік) әдіс
Қосылған құн аддитивті тәсілмен (құраушыларын қосу арқылы) анықталады. Бұл әдіс баланс көрсеткіштеріне сүйенеді және негізінен пайда (қосылған құн) құрылымын есептеу логикасына жақын.
2) Жанама аддитивті әдіс
Бірінші әдіске ұқсас түрде балансқа сүйенеді. Алайда компания балансында мәмілелер көбіне жинақталған түрде көрсетіліп, тауар түрлері бойынша толық жіктелмеуі мүмкін.
3) Тікелей шегерім жасау әдісі
Салық сомасы өндірілген өнімнің құнынан жұмсалған шығындарды шегергеннен кейін есептеледі. Әдетте бұл әдіс біртұтас салық ставкасы қолданылған жағдайда тиімді.
4) Жанама шегерім (шот-фактура бойынша есепке жатқызу) әдісі
Тәжірибеде ең кең тараған әдіс. Дифференцияланған ставканы мәміле жасалған сәтте қолдануға мүмкіндік береді және шот-фактура арқылы мәміле мен салық міндеттемелері туралы деректерді дәл тіркеуді қамтамасыз етеді.
Қазақстандағы ҚҚС төлеушілер
Қазақстан Республикасында ҚҚС бойынша есепке тұрған мына тұлғалар ҚҚС төлеушілер болып табылады:
- Жеке кәсіпкерлер.
- Заңды тұлғалар (мемлекеттік мекемелерді қоспағанда).
- Қызметін Қазақстан Республикасында тұрақты мекеме арқылы жүзеге асыратын резидент еместер.
- Заңды тұлғалардың құрылымдық бөлімшелері.
- Кеден заңдарына сәйкес Қазақстан аумағына тауар импорттайтын тұлғалар.
ҚҚС салу объектілері
1) Салық салынатын айналым
Қазақстан аумағында тауарларды, жұмыстарды және қызметтерді өткізуге байланысты қалыптасатын айналым.
2) Салық салынатын импорт
Қазақстан Республикасының аумағына тауарларды әкелу (импорт) кезінде қалыптасатын салық салу объектісі.
Салық салынатын айналымға жататын операциялар
Тауарларды өткізу бойынша айналым, әдетте, тауарларға қатысты меншік құқығын беру және оған теңестірілетін бірқатар операцияларды қамтиды. Негізгі түрлері төмендегідей:
Тауарларды өткізу бойынша айналым құрамына кіретін жағдайлар
- Тауарға меншік құқығын беру, оның ішінде: сату, тиеп-жөнелту, айырбас (бартер), экспорт, тегін беру, жарғылық капиталға жарна төлеу, жұмыс берушінің қызметкерге жалақы есебінен тауар беруі.
- Төлем мерзімін ұзарту шартымен тиеп-жөнелту және мүлікті қаржы лизингіне беру.
- Комиссия шарттары бойынша тауарларды тиеп-жөнелту.
- Қарыз өтелмеген жағдайда кепіл берушінің кепіл ұстаушыға кепілге қойылған мүлікті (тауарларды) беруі.
- Кәсіпкерлік мақсатта сатып алынған тауарды кәсіпкерлікке жатпайтын іс-шараларға, сондай-ақ ҚҚС төлеушінің немесе оның қызметкерлерінің, қатысушыларының және өзге тұлғалардың жеке тұтынуына пайдалану.
- Бір заңды тұлғаның ҚҚС-ты дербес төлеуші болып табылатын бір құрылымдық бөлімшесінен екінші құрылымдық бөлімшесіне тауар жөнелтуі.
- Бұрын экспорт режимінде шығарылған тауарды кері импорт режимінде қайтару.
Резидент еместен жұмыстар мен қызметтер алу кезіндегі ҚҚС
Қазақстан Республикасында ҚҚС төлеуші болып табылмайтын резидент емес тұлғадан жұмыстарды немесе қызмет көрсетулерді алу кезінде де салық салынатын айналым туындауы мүмкін.
Егер резидент емес ұсынған жұмыстардың немесе қызметтердің өткізу орны Қазақстан Республикасы болып танылса, онда оларды алатын Қазақстан Республикасының салық төлеушісінің айналымы ретінде қаралады және Салық кодексіне сәйкес ҚҚС салынуға тиіс.
Салық салынатын айналым мөлшерін анықтау
Айналым мөлшері резидент емеске төленуге тиіс сома негізінде айқындалады. Бұл ретте Қазақстандағы көздерден төленген табыстар бойынша төлем көзінен ұсталуға тиіс салық сомасы ескеріледі.
Ставка және валюталық қайта есептеу
Төленуге тиіс ҚҚС салық салынатын айналымға 15% ставканы қолдану арқылы есептеледі. Егер төлем шетел валютасымен жүргізілсе, айналым жасалған күнгі валюта бағамы бойынша теңгемен қайта есептеледі.
Төлеу мерзімі және есепке жатқызу
Есептелген ҚҚС сомасы салық кезеңінен кейінгі айдың 15-күнінен кешіктірмей, ҚҚС бойынша декларацияны тапсыру мерзімінен кешіктірмей төленеді. ҚҚС-тың төленгенін растайтын төлем құжаты салық сомасын есепке жатқызуға құқық береді.