Мінез көрсеткіші - адамның барша жағдайлардағы мәнді сипаты мен тұрақты сақталатын таңдаулы қасиеттері
Темперамент туралы түсінік
Темперамент мәселесі ғылыми ойды шамамен 2,5 ғасыр бойы қызықтырып келеді. Бұл қызығушылықтың түп негізі — адамдар бойындағы дара айырмашылықтар. Әр адамның ішкі әлемі өзінше бір болмыс: оның қайталанбастығы бір жағынан ағзаның биологиялық және физиологиялық құрылымы мен даму ерекшеліктеріне, екінші жағынан әлеуметтік байланыстар мен қатынастар жүйесіне тәуелді.
Негізгі ой
Темперамент адамның биологиялық табиғатынан көрінеді және психикалық әрекеттің динамикасын сипаттайды.
Көріністері
Адамдар арасындағы көптеген айырмашылықтар — эмоцияның тереңдігі, қарқындылығы, тұрақтылығы, сондай-ақ ауыспалылығы мен қозғалғыштығы — темпераментпен түсіндіріледі.
Темперамент жайында әлі де талас тудыратын, толық шешілмеген қырлар бар. Соған қарамастан зерттеушілердің көпшілігі бір мәселеде келіседі: темперамент — жеке адамның әлеуметтік тұлға ретінде қалыптасуына негіз болатын табиғи (биологиялық) іргетас.
Тұрақтылық және құрылым
- Темперамент көбіне туа берілген әрекет-қылықтың динамикалық сипатын бейнелейді.
- Темпераменттік қасиеттер басқа психикалық құбылыстарға қарағанда тұрақтырақ және оңай өзгермейді.
- Темперамент қасиеттері кездейсоқ қосылмайды: олар заңдылыққа сай бірігіп, түрлі темпераменттің белгілі құрылымын түзеді.
Мінез туралы түсінік
Жеке адам ерекшеліктері алуан түрлі болғанымен, олардың бәрін бірдей мінез деп тану қате. Мінез — адамның әртүрлі жағдайлардағы мәнді, тұрақты және таңдаулы қасиеттерінің жиынтығы.
Маңызды ескерту
Егер адам дау-дамай үстінде дөрекілік танытса, бұл дөрекілік оның тұрақты төл қасиеті деген сөз емес. Сол сияқты жайдары, көңілді адамның кей жағдайда мұңайып, сылбыр күйге түсуі — мінездің түбегейлі өзгергенін білдірмейді.
Мінез адамның дүниеге келуімен бір мезетте дайын күйде берілмейді: ол нақты адамның өмір жолында қалыптасады және тұрмыс жағдайларымен айқындалады. Адамның ойлауы, сезімі, ниеті мен әрекет ету тәсілі уақыт өте келе бір арнаға түсіп, тұтастыққа ие болады. Бұл үдерісте қоғамдық шарттар мен әлеуметтік жағдайлардың рөлі айрықша.
Әлеуметтік орта және топтардың ықпалы
Мінездің қалыптасуы көбіне әртүрлі деңгейде дамыған топтарда жүзеге асады: отбасы, достар ортасы, сынып, спорт командасы, еңбек ұжымы және т.б. Осы топтардың сипаты және оларда қадірленетін адамгершілік пен қоғамдық құндылықтар мүшелердің мінез ерекшеліктерін орнықтырады.
Бекіну
Мінез бітістері тұлғаның отбасындағы беделіне және топ мүшелерімен арақатынасына қарай тұрақтануы мүмкін.
Өзгеру
Қажет жағдайда мінез бітістері әлеуметтік талаптарға сай түзетіледі, қайта қаралады.
Ұжым әсері
Деңгейі жоғары дамыған ұжым ұнамды әрі мәнді мінез бітістерінің қалыптасуына ықпал етеді.
Ұжым жақсы мінезді адамды қалыптастыру арқылы өз деңгейін де көтереді. Қоғамдық ықпалдарды бейнелейтін мінез мазмұны жеке адамның өмірлік бағыт-бағдарын құрайды: ол адамның заттай және рухани қажеттіліктеріне, қызығуларына, наным-сенімдеріне, мұраттарына негіз болады.
Өмірлік бағыт-бағдар, мақсат және әрекет
Бағыт-бағдарға сай адам өз мақсаттарын, өмірлік жоспарын және сол жоспарды іске асырудағы белсенділік деңгейін анықтай алады. Мінез арқылы адамның дүние талғамы, өмір мәні, мақсат-мүдделерінің себептері мен әрекет-қылығының негіздері ашылады.
Мінезді түсінудегі түйін
Мінезді дұрыс түсіну үшін адам үшін маңызды қоғамдық құндылықтар мен жеке талғамдардың арақатынасын ескеру шешуші мәнге ие. Әр қоғамның өзіне тән міндеттері болады; сол міндеттерді орындау барысында мінез қалыптасады, кейін сол талаптар тұрғысынан бағаланады.
Сондықтан мінез белгілі бір қасиеттің (төзімділік, өжеттік және т.б.) көрінісі ғана емес, қоғамдық мәні бар іс-әрекетке қатысты бағыт-бағдар сипатын да білдіреді. Мінездің тыңғылықтылығы мен бірізділігі адамның өмірлік бағыт-бағдарына сүйеніп орнығады.
Мақсаттың нақтылығы — басты шарт
Мінез қалыптасуының негізгі шарты — өмірлік мақсат пен мұраттың нақтылығы. Мақсаттың болмауы немесе шашыраңқылығы босбелбеулік пен мінезсіздіктің белгісі болуы мүмкін. Дегенмен адамның мінезі мен бағыт-бағдары әрдайым бірден танылатын нәрсе емес: сырттай ақкөңіл көрінген адамның бірі ізгі ниетті, ал екіншісі жауыз болуы ықтимал.
Жеке адамның бағыт-бағдары оның барлық әрекет-қылығына із қалдырады. Қылық тек “осылай болсын” деген ниетпен шектелмейді: ол адам қатынастарының тұтас жүйесіне сүйенеді. Сол жүйеде қандай қасиет басым болса, мінезге де белгілі сипат енеді.
Наным-сенімнің рөлі
Қалыптасқан мінезде наным-сенімдер жүйесі жетекші орын алады. Тиянақты көзқарас адамның әрекетін ұзақ мерзімді бағыт-бағдарға бағындырып, мақсатқа жетуде жігерлілік пен өз ісінің маңыздылығына сенімділік береді.
Қызығулар және тұрақтылық
Мінез ерекшеліктері қызығулармен тығыз байланысты, бірақ қызығулардың мәнді әрі тұрақты болуы маңызды. Үстірт, тұрақсыз қызығулар дербестіктің әлсіздігін және тиянақсыздықты аңғартады.
Қызығулардың ұқсастығы мінездің бірдей екенін білдірмейді. Мысалы, өнертапқыштардың арасында да көңілді немесе мұңды, кішіпейіл немесе өзімшіл тұлғалар кездеседі.
Бос уақыт және мінез қырлары
Мінез адамның бос уақытында өзі қалап шұғылданатын істерінен де байқалады. Мұндай қызығулар тұлға мінезінің жаңа, ерекше қырларын ашады.
Ебней Бөкетов
Ұлы ғалым-химик бос уақытында аудармамен айналысып, орыс және батыс қаламгерлерінің әйгілі көркем шығармаларын қазақ оқырманына жеткізген.
Әбдуәли Хайдари
Атақты тіл ғалымы демалысында қазақы ер-тұрман, қамшы сияқты бұйымдарды оюлап, айналасын таң қалдырған.
Рахманқұл Бердібай
Ғұлама түркітанушы-академик қолы босаса, күйшілік өнермен айналысқан.
Қажеттілік және орындау тәсілі
Рухани немесе заттай қажеттіліктердің қайсысы басым екеніне қарай адамның ойы мен сезімі ғана емес, іс-әрекетінің де бағыт-бағдары айқындалады. Мұнда ең маңыздысы — әрекеттің қойылған мақсатқа сай келуі ғана емес, істің қалай орындалатыны. Адам көбіне не істегенімен емес, оны қандай тәсілмен, қандай жауапкершілікпен және қандай сапамен орындағанымен бағаланады.
Қорытынды түйін
Мінез қалпы адамның өмірлік бағыт-бағдары мен іс-әрекет тәсілдерінің бірлігінен туындайды.