Екі қатын алғанның дауы үйінде, Жаман қатын алғанның жауы үйінде
Нақылдың өзегі: үйдің құты — адам мінезі
Бұл топтама әйелдің отбасындағы орны, ер мен әйелдің өзара жауапкершілігі, береке-бірліктің қадірі туралы айтады. Кей тұста ой өткір, кей тұста шартты салыстыру мен гиперболаға құрылған. Дегенмен негізгі түйін біреу: үйдің сәні де, сынағы да — адамның мінезінен.
Береке мен ырыс
Жақсы жар — дәулет пен тыныштықтың тірегі, жаман мінез — үй ішінің күйзелісі.
Құт, ырыс, дәулет
- Жақсы әйел — жігітке біткен бақ; жақсы жер, жайлы қоныс — алтын тақ.
- Жақсы әйел — үй дәулеті; жақсы шапан — той дәулеті.
- Жақсы қатын — ерге сеп.
- Жақсы қатын — ырыс; жаман қатын — ұрыс.
- Жақсы қатын — зейнет; жаман қатын — бейнет.
Үй ішінің салмағы
- Үйді қырық еркек толтыра алмайды, бір әйел толтырады.
- Әйел сергек ұйықтаса, жұмыс бітеді.
- Ерін баққан қатын елін де бағады.
- Жақсы әйел жаман еркекті түзетеді, жаман әйел жақсы еркекті жүдетеді.
«Астыңда атың болса, арғымақ не керек. Жақсы қатының болса, ұжмақ не керек.»
— Қорытынды ой: бардың қадірін білу, үй ішіндегі татулықты жұмаққа теңеу.
Бірлік пен сыйластық
Нақылдар ер мен әйелдің бір-бірін толықтыратын табиғатын, туыстық қатынастың рөлін және көп әйел алудың дау-дамайға ұрындыратынын да ескертеді.
Өзара тәуелділік
Әйел жерден шыққан жоқ — ол да еркектің баласы. Ерлер көктен түскен жоқ — әйел оның анасы.
Ердің жақсысы елімен ойласады, әйелдің жақсысы ерімен ойласады.
Көп әйел — көп дау (ескерту)
- Үйіңде екі қатының болса — ойран болар; екі сиырың болса — айран болар.
- Екі қатын алғанның дауы — үйінде; жаман қатын алғанның жауы — үйінде.
- Қатыны көп болса, шөмішті ит әкетеді.
- Алты қатын асқа барса, әрқайсысы мұңын айтар.
Туыстық және қоғамдық өлшем
- Қатын алма, қайын ал.
- Қатын — ер қасында, қараша — хан қасында.
- Алты ұл тапқан әйелді ханым демес пе, аға деген жігітті інім демес пе.
- Байдың қатыны өлсе — төсек жаңғырар, жарлының қатыны өлсе — басы қаңғырар.
Дау мен бірлікке ықпал
Бірліктен бездіретін де — әйел, сұмдықты сездіретін де — әйел. Бұл сөйлем әйелді кінәлау емес, үй ішіндегі ахуалға ықпал ететін тұлғаның жауапкершілігін көрсететін астарлы ой ретінде оқылады.
Мінез бен тәрбие
Нақылдарда әйелдің ақылы, айласы, еңбекқорлығы мен еркелігі туралы қарама-қарсы бейнелер қатар жүреді.
Ақыл және айла
- Қапыда қатын ақыл табады.
- Айласы бар қатын — мұңдас.
- Бір қатынның айласы қырық есекке жүк болған.
- Қашқан жауға қатын би.
Еңбек пен ұқып
- Әйел сергек ұйықтаса, жұмыс бітеді.
- Еріншек қатынның етегі жыртық.
- Төркіні жақын қатынның төсегі жиналмайды.
- Қатын жарығы — ермен.
Қатаң сын, шартты бейне
- Әйел ақылсыз болса — бақа көріксіз.
- Ерке қатынның ерні тыртық.
- Қатының тентек болса, қамшың жуан болсын.
- Қатын алсаң — отын ал.
Ескі тіркестердің қатқылдығы туралы
Кейбір жолдар бүгінгі талғаммен қаталдау естілуі мүмкін. Олар көбіне дәуірдің әлеуметтік өлшемін, отбасылық тәртіп туралы түсінікті және сөздің әсерін күшейтетін шартты бейнені көрсетеді.
Түйін
Нақылдың басты сабағы — үй ішіндегі татулықты сақтайтын да, шайқалтатын да адамның сөзі мен ісі. Әйел мен ердің қадірі — бірін-бірі түсінгенде, еңбекті бөліскенде, жауапкершілікті тең көтергенде көрінеді.
Есте қалатын жол
«Жақсы қатын — зейнет, жаман қатын — бейнет.»
Тағы бір түйін
«Жақсы әйел жаман еркекті түзетеді, жаман әйел жақсы еркекті жүдетеді.»
Ескертпе: түпнұсқадағы кейбір даулы тіркестер мәтіннің фольклорлық сипатын сақтау үшін қалдырылды.
Топтамадан қосымша жолдар
Бәйбіше — құдай бұйрығы, тоқал — иттің құйрығы.
Қатын өлді — қамшының сабы сынды.
Қатын қатты келеді, еркек затты келеді.
Қатындарға жалшы — айғыр.