Жер қойнауын пайдаланушылардың негізгі құқықтары
Кіріспе
Жер ерте замандардан бері адамзат қоғамының өмір сүруіне және тіршілікке қажетті өнім өндіруге негіз болған орта. Жер қоры, әсіресе өндіріс үшін қолайлы әрі құнарлы алқаптар, табиғи түрде шектеулі. Осы себепті жер үшін бәсеке тарихи кезеңдердің бәрінде үздіксіз жүріп келеді.
Қоғам мен мемлекеттің ішінде жерге меншік және иелік ету нысандары әртүрлі экономикалық қатынастарды қалыптастырады: біреулер жер иеленудің есебінен әл-ауқатын арттырса, енді біреулер жерсіздіктің салдарынан экономикалық тұрғыдан әлсірейді. Жердің шектеулілігі мен осы қатынастар жерді экономикалық бағалау, оны тиімді пайдалану, меншік қатынастарын реттеу және соның негізінде салықтық төлемдерді қалыптастыру қажеттігін туындатты.
Назар аударатын тұстар
- Құнарлы және өндірістік маңызы жоғары жерлердің шектеулілігі жер қатынастарының өзегінде тұр.
- Жерді бағалау мен салық салу жүйесі тиімді пайдалануды ынталандыруы тиіс.
- Нарықтық құнға орналасу, сұраныс-ұсыныс және инфрақұрылым қолжетімділігі әсер етеді.
Жер салығы және экономикалық ынталандыру
Жер салығы жер иеленушілер үшін тұрақты табыс көзі бола алады. Алайда оның мәні тек фискалдық қызметпен шектелмейді. Ең маңызды міндеттерінің бірі — жерді қорғауға және ұтымды пайдалануға ынталандыру.
Жер ресурстарын пайдалануға байланысты төлемдердің бірнеше түрі бар. Дегенмен тәжірибеде олардың көпшілігі бірыңғай жүйеге жинақталып, жер салығының құрамында көрініс табады.
Жердің ұзақмерзімді құндылығы және ренталық табыс
Жер — өндірістің ерекше әрі ұзақмерзімді факторы. Оны дұрыс пайдаланған жағдайда өнімділігі төмендемей, жыл сайын өнім алуға мүмкіндік береді. Осы тұрғыдан алғанда, жер жылма-жыл ренталық табыс әкелетін ресурс ретінде қарастырылады.
Жер мәңгілік пайдаланылатын ресурс болғандықтан, оның нақты экономикалық құнын бағалау үшін жылдық табыстарды жинақтап, ұзақ кезеңдегі жиынтық кірісті есептеу қажет. Бұл тәсіл жердің құндылығын бір сәттік көрсеткіштермен ғана емес, тұрақты табыс әкелу қабілетімен де өлшеуге мүмкіндік береді.
Нарықтық құнға әсер ететін факторлар
Жерді сатып алу, сату, жалға беру секілді мәмілелер кезінде оның нарықтық құны ең алдымен орналасқан орнына, сыртқы факторларға және сұраныс пен ұсынысқа тәуелді. Егер жер телімінде жылжымайтын мүлік объектілерін салу жоспарланса, онда коммуникацияларға қосылу мүмкіндігі, инженерлік желілердің қолжетімділігі, саны мен сапасы бағалауда шешуші рөл атқарады.
Жер учаскесіне құқықтардың шегі
Қазақстан Республикасының заңнамасында өзгеше белгіленбесе, жер учаскесіне құқық учаске шекарасындағы топырақтың үстіңгі қабатына, тұйық су айдындарына және екпелерге қолданылады. Бұл қағида жерді иелену мен пайдаланудың құқықтық аясын нақтылауға бағытталған.
Топырақ қабатының астындағы жер қойнауын пайдалану жер учаскесінің нысаналы мақсатына сәйкес және жер қойнауы саласындағы қатынастарды реттейтін Қазақстан Республикасының заң актілеріне сай жүзеге асырылады. Кең таралған пайдалы қазбаларды өндіруге және жеке қажеттілік үшін жер асты суларын алуға жер қойнауын пайдалану құқығын беру, әдетте, кең таралған пайдалы қазбалар мен жер асты сулары бар жер учаскелерін жеке меншікке немесе жер пайдалануға берумен бір мезгілде жүзеге асырылады.
Құқықтарды жүзеге асыру және шектеулер
Егер осы Кодексте және Қазақстан Республикасының заң актілерінде өзгеше белгіленбесе, жер учаскелерінің меншік иелері немесе жер пайдаланушылар өздеріне тиесілі учаскелерге құқықтарын өз қалауынша жүзеге асырады. Сонымен бірге жерге құқықтар Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген негіздер бойынша шектелуі мүмкін.