Қарым - қатынастың құралдары
Қарым-қатынас — адамның қоғам мүшесі ретіндегі басқа адамдармен өзара байланысының ерекше түрі. Дәл осы үдеріс арқылы адамның әлеуметтік қатынастары жүзеге асады.
Қарым-қатынастың үш қыры
Қарым-қатынас өзара байланысқан үш қырдан тұрады. Олар бір-бірін толықтырып, адам әрекетінің әлеуметтік мазмұнын ашады.
Коммуникативті қыр
Адамдардың бір-бірімен ақпарат алмасуы арқылы көрінеді.
Интерактивті қыр
Өзара әрекеттестікті ұйымдастырудан байқалады: серігінің көңіл күйіне, мінез-құлқына, сеніміне әсер ету; міндеттерді тиімді бөлісу; бірлескен іс-әрекетті үйлестіру.
Перцептивті қыр
Қарым-қатынастағы екі адамның бір-бірін қабылдауы және осының негізінде өзара түсінісуі.
Қарым-қатынас құралдары
Қарым-қатынас тек сөз арқылы ғана емес, сөзден тыс белгілер арқылы да іске асады. Кейде адамның отырысы, бет әлпеті немесе көзқарасы айтылған ойды күшейтіп қана қоймай, оны жоққа да шығара алады.
Тіл және сөз
- Сөздер мен ұғымдардың жүйесі.
- Сөздерді мағыналы сөз тіркестері мен пікірлерге біріктіру.
Интонация және эмоциялық айқындық
Бір ғана фразаның мағынасын дауыс ырғағы өзгерте алады. Интонация — эмоциялық реңкті жеткізетін маңызды белгі.
Бет әлпеті, көзқарас, қалып
Мимика мен көзқарас адамның ішкі күйін ашып, сөздің мәнін нақтылайды. Маңдай, қас, көз, ауыз, мұрын, иек қимылдары негізгі эмоциялардың көрінісін береді.
Ым-ишара және арақашықтық
Жесттер кей жағдайда жалпыға ортақ мағынаға ие болады. Ал адамдар арасындағы қашықтық мәдениетке, ұлттық дәстүрге және өзара сенім деңгейіне тәуелді.
Қарым-қатынастың негізгі түрлері
Қарым-қатынас әртүрлі мақсат пен жағдайға байланысты түрлі формада көрінеді.
«Бетперделер байланысы» (формальды қарым-қатынас)
Әңгімелесушінің жеке ерекшелігін түсінуге ұмтылыс болмайды. Үйреншікті «бетперделер» қолданылады: шынайы эмоцияны жасыратын сөз орамдары мен ым-ишаралар жиынтығы.
Объектілік (дөрекі) қарым-қатынас
Басқа адам «қажет» немесе «кедергі» келтіретін объект ретінде бағаланады: қажет болса — белсенді байланыс орнатады, кедергі болса — шеттетеді немесе дөрекі жауап береді.
Формальды-рөлдік қарым-қатынас
Әңгімелесушінің тұлғасы емес, оның әлеуметтік рөлі басым ескеріледі.
Іскер қарым-қатынас
Серіктің мінезі, жасы, көңіл күйі ескерілгенімен, негізгі басымдық — істің мазмұны мен нәтижесінде.
Рухани (достық) қарым-қатынас
Жақын адамдар арасындағы еркін байланыс. Кез келген тақырып қозғалады; тіпті сөзсіз-ақ ым, мимика, көзқарас арқылы бірін-бірі түсіне алады.
Манипулятивті қарым-қатынас
Әңгімелесушінің ерекшеліктерін ескеріп, түрлі амал-айлаларды қолдану: жарамсақтану, қорқыту, алдау, арбау, «мейірімділік көрсету» арқылы ықпал ету.
Зиялы (салондық) қарым-қатынас
Мұнда мазмұннан гөрі «жағдайға сай айту» басым: адамдар ойындағысын тікелей айтпай, әлеуметтік тұрғыдан қолайлы сөздерді таңдауға бейім.
Бірін-бірі қабылдау: перцепция, эмпатия, рефлексия
Адамды қабылдау үдерісі қарым-қатынастың міндетті құрамдас бөлігі ретінде перцепция деп аталады. С.Л. Рубинштейннің пайымдауынша, біз адамның ішкі дүниесін оның мінез-құлқының сыртқы көріністері арқылы танимыз, ал осы негізде алынған мәліметтер қарым-қатынаста реттеуші рөл атқарады.
Перцепцияның нәтижесі не береді?
- Басқаны тану барысында танушы адамның өзі де дамиды.
- Танудың дәлдігі бірлескен әрекеттің табысына әсер етеді.
Эмпатия
Эмпатия — өзіңді басқа адамның орнына қоя отырып, оның ішкі күйін түсіну; сезімі мен ойын ұғынып, оны эмоциялық тұрғыдан қабылдай білу қабілеті.
Рефлексия
Рефлексия — кері байланыс құбылысы: адамның өзін серігі қалай қабылдайтынын түсінуі. Бұл тек өзгені тану емес, өзіңді өзгенің көзімен көру.
Таптаурындар мен жалған сенімдер
Таптаурын — белгілі бір топ туралы қалыптасқан ықшамдалған, үйреншікті түсініктер жүйесі. Түрлі топ өкілдері жиі араласып, ортақ мақсатқа бірлесе ұмтылса, таптаурындар әлсірей бастайды.
Жалған сенім — нақты жағдайды толық талдамай, адамның мотиві мен әрекетін алдын ала жасалған бейнелер арқылы бағалау, яғни «үйреншікті түрде» қабылдауға санадан тыс дайын тұру.
Кері байланыс және сенім
Өзара қатынаста ашық әрі жылы болу маңызды: жақындық болмаса, адамдардың бірін-бірі жылы қабылдауы әрдайым бірдей бола бермейді. Өзара сенім — кері байланыстың кепілі. Кері байланыс дегеніміз — басқа адамға «мен сені қалай қабылдадым» және «сенің мінез-құлқың менде қандай сезім тудырды» деген ақпараттың жетуі.
Қарым-қатынас арналары және ықпал күші
Қарым-қатынас екі негізгі арна арқылы жүзеге асады: сөйлеу тілі және сөйлеусіз (вербалды емес) белгілер.
Сөздер
Күнделікті қарым-қатынаста мазмұнның бір бөлігі сөз арқылы беріледі (деректерде шамамен 7% деп көрсетіледі).
Дауыс ырғағы, дыбыс
Интонация мен дауыс ерекшелігі әсердің едәуір бөлігін құрайды (шамамен 37%).
Вербалды емес әсер
Мимика, қимыл, көзқарас, қалып сияқты белгілердің үлесі жоғары (деректерде 33% және ымның ақпараттың 70%-ына дейін жеткізуі мүмкін екені айтылады).
Бет әлпет бұлшықеттерінің қозғалысы адамның ішкі күйін дәл бере алады. Кейде көзқарас пен мимика айтылған сөзден де анық ақпарат береді.
Әлеуметтік рөлдер және даралық ерекшеліктер
Әр адамның қоғамда белгілі бір әлеуметтік рөлдері болады. Рөл адам туралы көп ақпарат берсе де, кейбір қырларын жасыруы мүмкін. Қай рөлді таңдау адамның күшіне, әлсіздігіне, ақыл-ой деңгейіне, өзіне сын көзбен қарауына және мінез-құлқының икемділігіне байланысты.
Экстраверсия және интраверсия
Экстраверт
Көпшілікпен жеңіл тіл табысады, таныстар шеңбері кең. Өзгелердің пікіріне тәуелдірек болуы мүмкін, әсерлерді жиі алмастыруға, әртүрлі істермен айналысуға ұмтылады.
Интраверт
Ішкі жан дүниесіне көбірек бағдарланады. Таныстар шеңбері тар, қарым-қатынаста серігін таңдауға бейім; адамдар саны көбейсе, тез шаршауы ықтимал.
Әлеуметтік өзара әрекеттестік және топ феномені
Әлеуметтік өмір адамдар арасындағы байланыс арқылы дамиды. Серіктің жауап әрекетін күтуге және өзгелерге бағдарлануға негізделген байланыс әлеуметтік байланыс ретінде сипатталады.
Тұлғалар арасындағы әрекеттестіктің формалары көп: достық, махаббат, бәсекелестік, уақыт өткізу, ойын, бағыну, дау-дамай, діни әрекеттестік және т.б.
Әлеуметтік топ деген не?
Әлеуметтік топ — өзара әрекеттестіктің кең таралған формаларының бірі. Әр мүшенің мінез-құлқы мен әлеуметтік мәртебесі басқа мүшелердің іс-әрекетімен және топ тіршілігімен өзара байланысты.
Адам өзін үнемі бүтіннің бір бөлігі ретінде сезінеді. Топ ішінде адамның ойы, сезімі, әсері, тіпті бет әлпеті де өзгеруі мүмкін. Тікелей қарым-қатынас барысында жаңа психикалық құбылыстар пайда болады.
Кіші топ, ұжым және даму сатылары
Кіші топтар ұжымның табиғи әлеуметтік-психологиялық негізі іспетті. Ал ұжым бірден пайда болмайды — ол біртіндеп, мақсатты түрде қалыптасады. Іскер және жеке қатынастар үйлесімі ұжымның қалыптасуын айқындайтын маңызды көрсеткіштердің бірі.
Атаулар тобы
Ұжымдық дамудың айқын көрсеткіші жоқ, көбіне қағаз жүзінде ғана бар топ.
Уақытша байланыстар тобы
Ортақ қызығушылығы бар, біріккен іс-әрекеттің аз тәжірибесіне сүйенетін уақытша қатынастар.
Ассоциация
Құрылымы және ортақ мақсаты бар, бірақ біртұтас әлеуметтік-психологиялық бүтінге толық айналмаған топ.
Корпорация (ұжымшыл топ)
Ортақ мақсатқа және оны іске асырудағы біртұтас әрекетке сүйенеді; серіктестік, өзара әрекеттестік және жеткілікті топтық тәжірибе қалыптасады.
Ұжым (ең жоғары деңгей)
Қоғамдық мәні бар мақсаттар мен мотивтерге негізделген, даярлық пен психологиялық біліктің жоғары деңгейі тән топ. Мұнда әлеуметтік-психологиялық «ересектік» белгілері айқын көрінеді.
Психологиялық біртұтастық: үш өлшем
Ақыл-ой бірлігі
Белгілер жүйесін біріздендіру, топтық «тілдің» қалыптасуы, шешім қабылдаудың тиімді тәсілдерін табу.
Эмоционалды бірлік
Топтың жалпы көңіл күйін реттеу, бейімделу және орнын толтыру механизмдерін іске қосу, қосымша қуат көзін қалыптастыру.
Еріктік бірлік
Мақсатқа жету жолындағы кедергілерді жеңуде күшті жұмылдыру, топ жұмысының «күн тәртібін» реттеу.
Ұжымдағы эмоциялық тартымдылық және ұйымдастыру тәсілдері
Ұжым іс-әрекетінің тиімділігі көбіне мақсат пен мазмұнның эмоциялық тартымдылығына тәуелді: істің қызықты болуы, эмоциялық күйлердің өзектілігі, жас ерекшелігіне сай қажеттіліктерге жауап беруі маңызды.
Психорөлдік жағдайлар
Өзара әрекеттестікте нақты рөл иелену тұлғаның өзіндік айқындалуына мүмкіндік береді.
Ойын әрекеті
Балалар ұжымында ойынның маңызы зор: тұлға әр қырынан ашылады, бірлескен уайым-қуанышқа деген қажеттілік қанағаттандырылады. Жұмысты ойын түрінде құру көптеген мәселелерді шешуге көмектеседі.
Музыкалық-психологиялық әсер
Әуен эмоциялық күйге терең әсер етеді: шабыт туғызады, қатынастарды реттейді, адамдарды біріктіреді. Бірге ән айту алғашқы күдікті азайтып, жақындасуға ықпал етуі мүмкін.
Бәсекелестік
Бәсекелестік — рух пен күштің бастауы болуы мүмкін; ол ұжымның эмоциялық ахуалына ықпал ететін қарым-қатынастың маңызды бөлігі. Дегенмен ол күнделікті өмірде көңіл көтеру мен шамадан тыс қысымды шатастырмауды талап етеді.
Бір адамға әсер еткен тәсіл басқаларға дәл сондай әсер етпеуі мүмкін, әсіресе қысқа уақыт өмір сүретін топтарда бұл анық байқалады. Жас ерекшелігі әртүрлі құрамдағы ұжымдардың эмоциялық белсенділігі де бірдей болмайды.
Ұжымның белгілері және психологиялық ахуал
Л.И. Уманский және оның әріптестері ұжымды сипаттайтын белгілер ретінде мыналарды бөліп көрсетеді: адамгершілік бағыттағы мақсат-мотив бірлігі, ұйымдасқан бірлік, бірлескен іс-әрекетке даярлық, сондай-ақ психологиялық бірлік (интеллектуалды, эмоциялық, еріктік).
Ұжымның екіжақты табиғаты
Бір жағынан, ұжымның көптеген қырлары педагогтің саналы, мақсатты ықпалының объектісі болады. Екінші жағынан, балалар тобы өзіндік әлеуметтік-психологиялық заңдылықтарға сүйенетін, салыстырмалы түрде дербес құбылыс.
С.Л. Рубинштейн бойынша, сыртқы әсерлер тұлғаның ішкі құрылымында қайта өңделіп, кейін оның өзіне айтарлықтай ықпал етеді. Сондықтан ұжымның топтық даралығы ұсынылған іс-әрекет түрлерінің күрделі өзара әрекеттестігіне тәуелді.
Психологиялық ахуал
Ұжымдағы өзара әрекеттестікте психологиялық ахуалдың рөлі ерекше. Жағымды ахуал ғана тұлғаның қалыптасуына ықпал ете алады. Психологиялық ахуал — ұжым мүшелерінің адамгершілік деңгейімен анықталатын, жеке және іскерлік қатынастардың эмоциялық көрінісі, яғни ұжымның психологиялық көңіл күйі.
Ахуал қарым-қатынас үдерісінде қалыптасады: топ қажеттіліктері жүзеге асады, дау-дамайлар пайда болып, шешімін табады, жасырын жағдайлар (бәсекелестік, топтық жауапкершілік, дөрекі қысым немесе саналы тәртіп) айқын көрінеді.
Өзара әсер етудің негізгі тәсілдері
Өзара әрекеттестіктегі ықпал төрт негізгі тәсіл арқылы жүзеге асады: үгіттеу, жұқтыру, еліктеу, сендіру.
Үгіттеу
Белгілі бір пікірдің логикалық негізін келтіріп, адамға эмоциялық әрі рационалды қырынан әсер ету. Үгіттеу монологқа емес, көбіне диалог пен пікірталасқа сүйенеді; бұл тәрбиенің күрделі түрі және тыңдаушы санасының белсенді қатысуын талап етеді.
Еліктеу
Индивидтің басқа адамның мінез-құлық үлгілерін, мәнерін, әрекетін қайталауы.
Сендіру (иланушылық)
Сендіру — өзара әсер етудің жетекші тәсілдерінің бірі; ол ырықты немесе ырықсыз, тікелей немесе жанама болуы мүмкін. Әдетте сенгіштік қасиет балаларда көбірек байқалады. Педагогикалық тұрғыда дұрыс қолданылса, сендіру күшті тәрбие құралына айналады.
Іс-әрекетке өзара әсер ету түрлері (В.Б. Ольшанский)
- Өзара жеңілдік — серіктестердің қатысуы екеуінің де тиімділігін арттырады.
- Өзара қиналу — өзара қатысу қателердің көбеюіне ықпал етеді.
- Біржақты жеңілдеу — бір адамның қатысуы екіншісіне көмектеседі (мысалы, ересек пен бала).
- Біржақты қиналу — біреудің қатысуы екіншісінің жұмысына кері әсер етеді.
- Тәуелділік — қатысу ешқайсысының тиімділігіне әсер етпейді.
Мұндай әсер түрлерінің жиі кездесуі психологиялық сыйысушылық құбылысын көрсетеді: өзара әрекеттесуші адамдардың ең аз шығынмен жоғары нәтижеге жетуі.
Ұжымды ұйымдастыру: өзіндік басқару, еңбек, таным, ойын
Тұлғаның ұжымдағы эмоциялық саулығы оның белсенділік деңгейімен де байланысты. Жағымды ахуал қалыптастыру үшін өзара қатынастарды реттеуден бастау қажет.
Балалардың өзіндік басқаруына сүйеніп, ортақ іс-әрекет негізінде ұжымды топтастыруға болады. «Өзіндік реттеушісі жоқ» ұжымдық іс-әрекет тәрбиелеуші фактор бола алмайды; өзіндік басқаруды ескермей ұйымдастырылған әрекет көбіне формальды орындалумен шектеледі.
Үйлесім принципі
Қазіргі психологияда еңбек, таным және ойын — іс-әрекеттің негізгі әлеуметтік түрлері. Үшеуінің үйлесуі балалар ұжымы тәрбиесінің тиімділігін арттырады: еңбек — өзіндік басқарудың өзегі, ал ойын — оны ұйымдастырудың ықпалды тәсілі.
Ұжымдық-танымдық ойынға қойылатын талаптар
- Ұжымның топтасуына ықпал етуі.
- Танымдық мәнінің болуы.
- Жеткіншектердің іс-әрекетін жетілдіруі.
- Қатысушылардың ой белсенділігін қамтамасыз етуі.
- Балалар шығармашылығына жағдай жасауы.
Әлеуметтену және өзара қабылдау
Әлеуметтену және тұлғалардың бірін-бірі өзара қабылдауы — өзара байланысты күрделі феномендер. Тұлғаларды өзара қабылдау бір мезетте әлеуметтенудің құралы да, оның нәтижесі де бола алады: бір жағынан, бұл — әлеуметтенудің шарты; екінші жағынан, әлеуметтену барысында қалыптасқан нормалар мен құндылықтар өзгені қабылдау тәсілін айқындайды.