Қазақша рефераттар

Психология ғылымында агрессия түсінігі

Күнделікті өмірде агрессия көбіне жағымсыз қатынас туғызатын ашық өшпенділік ретінде қабылданады. Ал агрессивті мінез-құлық — күш жұмсау арқылы зиян келтіруге бағытталған әрекет. Жалпы алғанда, «агрессия» термині күш салумен байланысты әрекеттерді белгілеу үшін кеңінен қолданылады.

Маңызды ескерту

Агрессия ұғымына формасы мен нәтижесі бойынша әртүрлі әрекеттер біріктіріледі: орынсыз әзіл-қалжың мен өсектен бастап, саналы түрде нұқсан келтіру ойлары, қорқыту, жарақаттау және тіпті кісі өліміне дейін.

Агрессия және өшпенділік арақатынасы

Өшпенділік әдетте тар мағынада қарастырылады және нақты бір объектіге бағытталады. Көп жағдайда өшпенділік пен агрессивтілік қатар жүреді. Дегенмен адам өшпенділік сипатындағы қарым-қатынаста болып, ашық агрессия көрсетпеуі де мүмкін.

Агрессияны анықтаудағы негізгі қиындық — бұл терминнің әртүрлі әрекеттерді қамтуы және контекстке қарай мағынасының өзгеруі.

Психологиядағы негізгі анықтамалар

Әртүрлі авторлар агрессияны түрлі қырынан түсіндіреді. Төмендегі тұжырымдар агрессияның бір ғана анықтамамен шектелмейтінін көрсетеді.

К. Изард

Агрессия — қатыгездікке толы әрекет пен мінез-құлық; кейде эмоциялардың «бұрқ ете қалуымен» көрініп, нұқсан келтіруге, қорқыныш пен үрей тудыруға бағытталады.

А. Басс

Агрессия — басқа адамдарға нұқсан келтіретін және үрей туғызатын кез келген әрекет.

А. Берковиц

Агрессия құрамына реніш пен намыстану секілді күйзелістер де кіреді.

Д. Зильманн

Агрессия — басқа адамға дене және физиологиялық нұқсан келтіруге бағытталған әрекет.

Л. Блендер

Агрессия — объектіге жақындау немесе одан алыстау тенденциясы.

Ф. Аллан

Агрессия — сыртқы күштерге төтеп беруге мүмкіндік беретін адамның ішкі күші.

Х. Дельгадо

Агрессия — күш көрсету арқылы қоғам мен адамға зиян келтіретін, шығын тудыратын мінез-құлық реакциясы.

Э. Фромм

Агрессия — адамдарға, топқа, жануарларға және жалпы барлық тіршілік иелеріне зиян келтіру.

Қысқаша қорытынды

Көптеген шетелдік және отандық зерттеушілер агрессия мәселесін жан-жақты қарастырғанымен, ортақ бір анықтамаға тоқталған жоқ. Себебі агрессия — күрделі әрі көпқырлы құбылыс.

Агрессияны зерттеудегі негізгі бағыттар

  • Биологиялық және әлеуметтік орта әсері: агрессияның пайда болуына тұқымқуалаушылық, физиологиялық факторлар және әлеуметтік жағдайлар ықпалы.
  • Меңгеру және бекіту механизмдері: агрессивті әрекетті үйрену, үлгі арқылы қабылдау, нығаюы.
  • Жас және жыныстық ерекшеліктер: агрессияның даму кезеңдерінде әртүрлі көрінуі.
  • Алдын алу тәсілдері: агрессияны төмендетудің психологиялық және әлеуметтік құралдары.

Агрессивті мінез-құлық және әлеуметтену

Субъектінің агрессивті мінез-құлқы көбіне жеке тұлға агрессивтілігінің салыстырмалы түрде тұрақты ерекшелігі ретінде қарастырылады. Агрессивтілік деңгейі әлеуметтену процесіндегі оқып-үйренумен ғана емес, сондай-ақ әлеуметтік жауапкершілік нормаларына, агрессия актілері үшін жаза қолдану тәжірибесіне бағдарланумен де айқындалады.

Жағдаяттық факторлар

Агрессияның көрінуінде жағдаяттық өзгермелілік маңызды орын алады: айналадағы адамдардың ниетін өзінше қабылдау, кері байланыс алу мүмкіндігі, сондай-ақ қару-жарақтың арандатушылық ықпалы сияқты факторлар әсер етуі мүмкін.

Кейбір жағдайларда агрессия қозғыш психопатия, паранойя, эпилепсия сияқты патопсихологиялық белгілермен байланысты түрде де байқалуы ықтимал.

Өзін-өзі бақылау және эмпатияның рөлі

Агрессивтілікті реттеуде, өзін-өзі бақылауды қалыптастыруда және агрессивті актілерді кідірте тұруда эмпатия ерекше мәнге ие. Басқа адамды бірегей құндылық иесі ретінде тану, оны түсінуге ұмтылу, жанашырлық таныту — агрессияны әлсірететін маңызды психологиялық тіректер. Бұл бағытта сәйкестендіру және орталықсыздандыру процестерінің де ықпалы зор.

Кесте 1. Психология ғылымында агрессия түсінігі

№ Автор Агрессия — бұл…
1 Л. Блендер объектіге жақындау немесе алыстау тенденциясы.
2 Ф. Аллан адамның сыртқы күштерге төзе алуына мүмкіндік беретін ішкі күш.
3 Х. Дельгадо қоғам мен адамға зиян немесе нұқсан келтірумен сипатталатын мінез-құлық реакциясы.
4 А. Басс нәтижесінде ауырсыну стимулын алатын басқа ағзаға бағытталған реакция.
5 А. Уилсон дене әрекеті немесе бір жақтан болатын қауіп төндіру; ол екінші жақтың еркіндігін тарылтады немесе генетикалық бейімделуін төмендетеді.
6 Д. Зильманн басқаларға дене және тәндік жарақаттар әкелетін зиян келтіру мүмкіндігі.
7 Э. Фромм адамдарға, топқа, жануарларға және барлық тіршілік иелеріне зиян келтіру.
8 Психологиялық сөздік латынша aggress — «шабуыл жасау»; мінез-құлық, нәтижесінде зиян немесе шығын келтіріледі.
9 Р. Бэрон, Д. Ричардсон тіршілік иелеріне зиян немесе нұқсан келтіруге бағытталған әрекет.
10 Р. С. Немов адамның басқаға қатысты мінез-құлқы: жағымсыз жағдай туғызуға және зиян келтіруге ұмтылумен ерекшеленеді.
11 З. Фрейд супер-эго тарапынан басып тасталатын деструктивті күш.

Ескерту: берілген анықтамалар авторлар көзқарасының айырмашылығын көрсету үшін жүйеленді; агрессияға қатысты ортақ, әмбебап анықтама әлі де талқыланып келеді.