Демалыс үшін сапарлардың санының артуы урбандалу процесінің өсуі мен ХІХ ғасырда темір дол көлігінің дамуына байланысты болды

Демалыс мақсатындағы сапарлардың саны урбандалу үдерісінің күшеюі және ХІХ ғасырда теміржол көлігінің қарқынды дамуы нәтижесінде артты. Бұл жағдай туристік тартымдылығы жоғары аумақтарға, әсіресе демалысқа қолайлы өңірлерге деген сұранысты күшейтті.

ХІХ ғасырдағы медицина жетістіктері климаттың емдік қасиеттерін және теңіз суын жоғары бағалауға жол ашты. Соның салдарынан таулы аймақтар мен теңіз жағалаулары курорт ретінде кеңінен таныла бастады.

Демалыс пен туризмді географиялық тұрғыдан жүйелі зерттеу XIX ғасырдың екінші жартысында қалыптаса бастады (И. Г. Коль). ХІХ–ХХ ғасырлардағы қалалардың жедел дамуы географтарды урбандалу мен туристік-курорттық қоныстардың пайда болуы және кеңеюі арасындағы өзара тәуелділікті талдауға итермеледі.

Неміс географы А. Геттнер (1859–1941) мұндай қоныстардың дамуын, ең алдымен, қалаларда халықтың шамадан тыс шоғырлануымен және соған сәйкес рекреациялық қажеттіліктердің өсуімен байланыстырды.

Географтар туристік құбылыстардың экономикалық қырларына ХІХ ғасырдың өзінде-ақ назар аударғанымен, мәселенің нақты әрі терең талдауы К. Шпютцтың еңбектерінде айқын көрінеді. Ол туризмнің туристерді қабылдаушы елдер мен аймақтардың экономикалық, қоғамдық және мәдени байланыстарының өзгеруіндегі рөлін ерекше атап өтті.

Сондай-ақ Шпютц қонақүй кәсіпкерлігінің дамуының ықпалымен туристік қоныстардың кеңістіктік өсуіне және қоныстар типінің өзгеруіне мән берді. Бұдан бөлек, туристік қозғалыс әсерінен табиғи және мәдени ландшафттағы өзгерістерді зерттеудің өзектілігін көрсетті.

1930-жылдары туризм географиясының әлем бойынша қарқынды дамуына мүмкіндік туды. Әсіресе Германияда (Р. Глюксман, А. Борман, Х. Позер), Францияда (Д. Мидж), Швейцарияда (В. Унцикер), Жапонияда (М. Сато, К. Мисава, Танака, Осаки), сондай-ақ АҚШ-та (Р. Браун, К. Мак-Мерри) зерттеулер белсенді жүргізілді.

Осы ғылыми серпіннің нәтижесінде Берлинде 1929–1934 жылдары Туризмді зерттеу институты ашылды. Дәл осы ортада С. Лещицкийдің туризм географиясы ұғымын ғылыми тұрғыдан негіздеген теориялық еңбектері жарияланып, «туризм» термині географиялық әдебиетке кеңінен енгізілді.

Табиғи ортаның жағдайларына Р. Глюксман ерекше көңіл бөлді. Туризм проблематикасының кең ауқымын қамтыған оның еңбектері туризм туралы қазіргі ғылымның іргелі туындыларының бірі ретінде бағаланады.

Ол физикалық географияның жекелеген сипаттамаларымен шектелмей, табиғи жағдайлардың туризмнің дамуына ықпал ететін заңдылықтарын негіздеуге тырысты. Ең маңызды рөлді климат атқарады деп есептеп, орман жамылғысы мен жер беті суларының торын ландшафттың рекреациялық тартымдылығын арттыратын элементтер ретінде қарастырды.

1937–1939 жылдары неміс географтары нақты туристік аймақтарға арналған еңбектер жариялай бастады. Мысалы, Х. Гассман Гарц тауларының батыс бөлігін зерттесе, Х. Дэблер Мекленбург теңіз жағалауындағы шипажайларды сипаттады. Х. Позердің Крконошадағы туристік қозғалысты талдаған еңбегін де ерекше атап өткен жөн.

Екінші дүниежүзілік соғыс туризм географиясы саласындағы ғылыми зерттеулердің қарқынын бәсеңдетті. Алайда соғыс аяқталғаннан кейін туристік қозғалыс өте жылдам дамып, ғылыми қызығушылық қайта күшейді.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін туризм географиясының даму орталықтары, негізінен, Франция мен АҚШ болды. 1970-жылдардан бастап бұл қатарға КСРО, Канада, Австрия, Ұлыбритания, Австралия, Жапония, Чехословакия, Югославия, Болгария, Германия және Польша қосылды.

1945–1960 жылдары «демалыс географиясы» деген жаңа термин қалыптасып, ол туризм географиясы және рекреация географиясымен қатар қолданыла бастады. 1950-жылдардың соңында АҚШ әдебиетінде «таза ауадағы рекреация» ұғымы орнығып, оны М. Клаусон енгізді. Бұл түсінік қала сыртындағы ашық кеңістікте демалуды білдіреді.

1949 жылы туризмнің ғылыми сарапшыларының халықаралық ассоциациясы құрылды (Association Internationale d’Experts Scientifiques du Tourisme). Ұйымның орталығы Бернде (Швейцария) орналасып, әр елдегі туристік мәселелермен айналысатын белгілі зерттеушілерді біріктірді.

Монте-Карлода құрылған Халықаралық туризм академиясын да (Akademie Internationale du Tourisme, AIT) атап өткен жөн. Бұл ұйым 1956 жылы халықаралық туристік сөздікті жариялады. AIT қызметінің негізгі мақсаты — туризмнің географиялық негіздерін қамтитын ғылыми зерттеулер жүргізу, ал нәтижелері Revue de l’Akademie Internationale du Tourisme басылымында жарық көріп отырды.

Германия Федеративтік Республикасында соғыстан кейінгі жылдары туризм географиясының дамуына екі ғылыми орталық айтарлықтай әсер етті: 1950 жылы Мюнхен университеті жанынан құрылған Неміс экономикалық туризм институты (Deutsches Wirtschaftswissenschaftliches Institut für Fremdenverkehr) және 1952 жылы Франкфурт-на-Майне университеті негізінде ашылған туризм институты (Institut für Fremdenverkehrwissenschaft).

1960-жылдардан бастап туристік шаруашылықтың дамуы және туристер санының артуы қолайлы аумақтармен қатар, бұрын қолайсыз деп есептелген территорияларды да игеруге әкелді. Осы жылдары КСРО-да демалыс пен туризм нысандарын аудандық деңгейде кеңінен жоспарлау үрдісі күшейді.

Қазақстанда демалыс пен туризм географиясы саласындағы зерттеулер XX ғасырдың 1970-жылдарынан басталды. Алғашқы ғылыми-зерттеу және жобалық жұмыстарды Мемлекеттік жобалау институты — «Казгипроград» жүргізді. Сол кезеңде институтта сәулетшілер, географтар, экономистер, инженерлер және басқа да мамандардан құралған кәсіби ұжым қалыптасқан болатын.

Жалпы алғанда, туризмнің әлем бойынша қарқынды дамуы бұл құбылысты географиялық тұрғыдан талдауға деген қажеттілікті барған сайын арттырды.