Азаматтық - құқықтық нормаларды талқылау туралы қазақша реферат
Азаматтық-құқықтық нормаларды талқылау
Азаматтық-құқықтық нормаларды талқылау — құқықтық норма мәтінінде туындайтын түсініспеушіліктерді жою арқылы оның мазмұнын дұрыс ұғыну үдерісі. Норманың мәні әртүрлі себептермен бұлыңғыр болуы мүмкін: нормативтік актінің тым қысқа жазылуы, терминдердің көпмағыналылығы, құқық қолдану тәжірибесіндегі айырмашылықтар және өзге де жағдайлар. Сондықтан азаматтық-құқықтық нормаларды талқылаудың әртүрлі түрлері қолданылады.
Негізгі мақсат
- Норманың нақты мазмұнын анықтау және оны бірізді қолдануға жағдай жасау.
- Құқық қолданудағы қателіктерді азайту, құқықтық айқындықты қамтамасыз ету.
Талқылау субъектісіне қарай
Аутентикалық талқылау
Аутентикалық талқылау — құқықтық актінің мәнін оны қабылдаған органның өзі түсіндіруі. Мұндай талқылау норманың бастапқы ниеті мен мақсаттарын нақтылауға мүмкіндік береді.
Легальды талқылау
Легальды талқылау — норманы қабылдаған орган емес, бірақ заң бойынша түсіндіру құзыреті берілген орган жүзеге асыратын түсіндіру. Бұл талқылау құқық қолдануда ресмилік пен тәртіпті қамтамасыз етеді.
Соттық талқылау
Соттық талқылау — соттың істі қарау барысында құқықтық норманың мәнін шешімде немесе ұйғарымда ашып көрсетуі. Мұндай талқылаудың міндеттеуші күші, әдетте, нақты істің қатысушылары үшін ғана туындайды.
Ғылыми (доктринальды) талқылау
Ғылыми талқылау — құқық нормасының мазмұнын ғалымдардың әдебиеттерде, азаматтық заңдарға түсіндірмелерде, ғылыми конференцияларда және өзге де академиялық алаңдарда талдауы. Оның міндеттеуші күші жоқ, бірақ тәжірибеде маңызы зор: ғылыми қорытындыларды ресми түсіндіру құзыреті бар органдар жиі пайдаланады.
Талқылау әдісіне қарай
Грамматикалық талқылау
Норманың мәні мәтіндегі сөздердің грамматикалық құрылымы мен тілдік ережелер арқылы айқындалады.
Логикалық талқылау
Норманың мазмұны формальды логика қағидалары арқылы анықталады: қорытынды жасау, салыстыру, ұғымдарды нақтылау секілді тәсілдер қолданылады.
Жүйелік талқылау
Норма азаматтық заңнама жүйесіндегі орны, басқа сабақтас нормалармен байланысы және құқық салалары арасындағы қатынастар арқылы түсіндіріледі.
Тарихи талқылау
Норма қабылданған кездегі қоғамдық-әлеуметтік жағдайлар, мақсаттар мен алғышарттар ескеріле отырып түсіндіріледі.
Талқылау көлеміне қарай
Тура талқылау
Заңның мазмұны оның мәтініне дәл сәйкес келген жағдайда қолданылады. Көп жағдайда заң шығарушы норманың мәнін мәтінмен барынша сәйкестендіруге тырысатындықтан, кең тараған тәсіл — осы.
Шектеулі талқылау
Норманың шынайы мәні оның сөзбе-сөз мәтінінен тар болған жағдайда қолданылады. Яғни мәтін кеңірек көрінгенімен, құқықтық мағынасы тар аяда шектеледі.
Кеңейтілген талқылау
Норманың мәні оның мәтінінен кең болған жағдайда қолданылады. Бұл тәсіл мәтіндегі формулировка шектеулі болғанымен, құқықтық мақсат пен мазмұн кеңірек қамтитын жағдайларда маңызды.
Азаматтық заңнамада заң ұқсастығын (аналогияны) қолдану
Заң шығарушы өмірдегі барлық жағдайға алдын ала құқықтық норма бекіте алмайды. Азаматтық құқық саласында жаңа немесе бұрын ескерілмеген мүліктік және жеке мүліктік емес қатынастар жиі пайда болады. Осындай олқылықтарды жою тәсілдерінің бірі — аналогияны қолдану.
Заң аналогиясын қолдану шарттары
- Қоғамдық қатынас сипаты бойынша азаматтық құқық пәніне жатуы тиіс (мүліктік немесе жеке мүліктік емес қатынастар).
- Бұл қатынас азаматтық құқық нормаларымен, тараптардың келісімімен немесе іскерлік айналым дәстүрімен реттелмеген болуы керек.
- Қатынасты тек кеңейтілген талқылау арқылы реттеу мүмкін болмауы тиіс, яғни мәселе мәтіннің ғана емес, норманың нақты құқықтық мәнінің аясынан да тыс қалуы қажет.
Құқық аналогиясы
Егер заң аналогиясын қолдану мүмкін болмаса, тараптардың құқықтары мен міндеттері азаматтық заңнаманың жалпы бастаулары мен мәніне сүйене отырып анықталады (құқық аналогиясы).
Қосымша шарт
Құқық аналогиясын қолдану үшін жоғарыда көрсетілген алғашқы екі шартпен қатар, ұқсас қоғамдық қатынастарды реттейтін нақты құқық нормасының болмауы да қажет.
Ескерту: мәтіндегі жіктеулер азаматтық құқықтағы талқылаудың кең тараған тәсілдерін жүйелеу мақсатында берілді.