Азияның өзендерінің су мөлшері мен су айналымы туралы қазақша реферат
Су байлықтарын қорғау — ортақ міндет
Табиғатты қорғау, әсіресе су ресурстарын сақтау — мемлекеттік маңызы бар ірі мәселе. Бұл бағытта құқықтық және ұйымдастырушылық шаралар қабылданғанымен, өзен-көлдерді қорғау ісінде әлі де кемшіліктер кездеседі.
Су нысандарының ластануы тек экожүйеге емес, ауыл шаруашылығына, өндіріс қауіпсіздігіне және халық денсаулығына тікелей әсер етеді.
Ластану салдары және тазарту қажеттігі
Өзен мен көл суларының ластануы салдарынан су жәндіктері мен балықтардың улануы сияқты жағдайлар байқалады. Мәселен, 1958 жылы Неман өзенінің төменгі ағысында балықтардың уланғаны анықталған: олар су ішінде өсетін балдырлар арқылы улы заттарға ұшыраған.
Мұндай ластану ірі экономикалық шығындарға алып келуі мүмкін. Сондықтан өндірістік және тұрмыстық қажеттіліктерге пайдаланылған суларды өзендер мен көлдерге жіберер алдында міндетті түрде тазарту қажет.
Тазартылмаған судың зияны
- Егістіктердің тозуы мен өнімнің төмендеуі
- Малдың індетке ұшырау қаупінің артуы
- Балықтар мен су жәндіктерінің зақымдануы
- Судың ауызсу ретінде жарамсыздануы
Халықаралық күн тәртібі
Соңғы жылдары өзендер, көлдер және теңіздерді ластанған сулардан қорғау мәселесін әлем елдері бірлесіп шешу қажеттігі айқындалды. 1961 жылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ұйғарымымен Женевада конференция өтіп, табиғатты, ауызсуды және ауыл шаруашылығында пайдаланылатын су көздерін қорғау мәселелері талқыланды.
Маңызды түйін
Табиғи жолмен ластанған өзеннің қайта тазаруына көбіне 4–5 жыл қажет болуы мүмкін. Демек, алдын алу — ең арзан әрі ең тиімді шешім.
Есептеулер бойынша, 1980 жылға дейін өндірісте және шаруашылықта пайдаланылатын лас сулардың көлемі 1960 жылмен салыстырғанда бес есеге дейін артуы ықтимал. Бұл су сапасының төмендеуіне, балық пен су жәндіктерінің азаюына, су өсімдіктерінің қурауына әкеледі.
Қабылданған талаптарға сәйкес, кемелер мен шаруашылық нысандарына ластанған суды тазартпай өзенге жіберуге тыйым салынды. Нәтижесінде су тазарту инфрақұрылымы кеңейе бастады: 1961 жылы 540-тан астам тазарту орны ашылса, 1963 жылы 1100-ден аса нысан іске қосылды.
Азиядағы су ресурстарын қайта бөлу және су шаруашылығы байланыстары
Азия аумағында өзен ағындарының таралуы біркелкі емес: кей өңірлерде су жеткіліксіз. Сондықтан бір жерде бөгет арқылы су қоймасы жасалса, енді бір жерде каналдар арқылы шөлейт аймақтарға су жеткізу қажет болады. Кейде ұзындығы жүздеген, тіпті мың шақырымға жететін каналдар қазуға тура келеді.
Анықтама
Бір өзеннің суын екінші өзен алабына бұру немесе қосу сияқты шешімдер өзен алаптарындағы су шаруашылығы байланыстары деп аталады.
Транспорттық
18–19 ғасырларда қалыптасқан. Каналдар арқылы Тихвин, Березин, Днепр–Буг, Солтүстік Двина өзендері сияқты су жолдары жалғастырылды.
Энергетикалық
Су электр станцияларының қуатын өзара ұштастырып, біртұтас энергетикалық жүйе құруға мүмкіндік береді. Су шығыны әр өзенде әркелкі болғандықтан, су қоймалары бір-бірінің тапшылығын өтейді.
Кешенді
Су ресурстарын көлік, энергия, суару, сумен жабдықтау және экология талаптарын қатар ескере отырып, тұтас жүйе ретінде басқаруға бағытталады.
Өзен суын нәтижелі пайдалану үшін өзен алабының гидрологиялық жағдайын, ауыл шаруашылығы мен өндірістің суға сұранысын және қажетті көлемді алдын ала бағалау маңызды. 1960 жылдың 22 сәуірінде Министрлер Кеңесі су ресурстарын кешенді түрде пайдалану және қорғау туралы қаулы қабылдап, сумен қамту мәселесін жоспарлы түрде шешуге басымдық берді.
Өзендердің су мөлшері: негізгі ұғымдар
Өзен арнасымен белгілі бір уақыт ішінде ағып өтетін су көлемі өзеннің су мөлшері деп аталады. Өзен суын әр салада пайдалану (су электр станциялары, суару, сумен жабдықтау) осы көрсеткішке тікелей байланысты.
Өзендердің су мөлшері жыл бойы біркелкі болмайды: тасқын кезінде арна толып, құрғақ кезеңде деңгей төмендейді. Су мөлшері ең алдымен алаптың көлеміне және жауын-шашынның мөлшеріне тәуелді: жауын-шашын неғұрлым көп болса, өзен суы да соғұрлым мол болады.
Өлшеу және есептеудің практикалық мәні
Инженерлік құрылыстарды (көпір, бөгет, су торабы) жобалау үшін белгілі бір нүктеден бір секундта ағып өтетін су мөлшерін білу қажет. Су шығыны әдетте м³/с өлшемімен беріледі.
Өзен ағысының жылдамдығы арнаның тереңдігіне, пішініне, түбінің кедір-бұдырлығына, еңістігіне және табиғи бөгеттерге (аралдар, көпір тіреулері, қайраңдар) байланысты өзгеріп отырады. Терең жерде ағыс баяулау, ал қайраңда жылдамырақ болады.
Жазық өңірде өзен аңғары тереңдеу болуы мүмкін: ағын топырақты үңгіп, жер асты суының қозғалыс жолдарын ашады. Қыс мезгілінде қар аз, жазда жаңбыр сирек кезеңде өзенді көбіне жер асты суы қоректендіреді. Жер асты суы жеткіліксіз болса, арна ортайып, кейде құрғап кетеді.
Өзен жүйесі, алап және су айырығы
Әр өзеннің бастауы мен сағасы болады. Өзен жүйесі негізгі арнадан және қосалқы тармақтардан құралады; тармақтарға ұсақ өзендер қосылып, ақырында теңізге немесе көлге құяды. Әр өзеннің өз су айырығы және су жиналатын алабы бар.
Климаттың әсері
Өзен суының молдығы ең алдымен жауын-шашынға байланысты. Сондықтан географ А. И. Воейков «өзендер — климаттың жемісі» деп тұжырымдаған.
Жер бедері мен өсімдіктің рөлі
Су мөлшеріне климатпен қатар жер бедері, топырақ, өсімдік жамылғысы және алаптың геологиялық құрылысы да ықпал етеді.
Өзендер бұлақтан, мұздықтан, қар суынан басталып, бірігіп көлге, теңізге немесе мұхитқа құяды. Кейбір өзендер (мысалы, Хонгха, Вейхе тәрізді) ешбір су айдынына жетпей, шөлейтте сіңіп кетуі мүмкін. Ал кей өзендер тек тасқын кезінде ғана негізгі өзенге жетіп, кейін қайта тартылып қалады.
Жауын-шашын айырмасы: өзен суының контрасты
Өзен суының аз-көп болуы ауа райымен тығыз байланысты. Мысалы, Гималайдағы Черрапунджи өңірінде жылдық жауын-шашын орта есеппен 13 000 мм-ге дейін жетеді (жекелеген тәуліктерде 1200 мм-ге дейін). Ал Балқаш немесе Арал алаптарында жылына орта есеппен 150–200 мм-ден артық жауын-шашын түсе бермейді. Осы айырма өзен суының мөлшеріндегі айырмашылықты да айқын көрсетеді.
Бақылаудың қажеттігі
Өзен суының молдығын сенімді бағалау үшін кемінде 20–30 жыл бойы жүйелі бақылау жүргізу қажет. Себебі су мөлшері жыл сайын ғана емес, бір жылдың ішінде де маусымға қарай қатты құбылады.
Көктемде қар еріген кезде су көбейіп, күзде қайта көтерілуі мүмкін; ал жаздың құрғақ кезеңінде су күрт азаяды. Бұл құбылмалы режим су электр станцияларының жұмыс тәртібіне де әсер етеді.
Қыс айларында өзен арнасы қатып, су сапасы мен режимі өзгеріп, оны пайдаланудың мүмкіндігі тарылуы ықтимал.
Су айналымы: планеталық жаңару механизмі
Негізгі қорлар
- Мұхит суы: 1 370 млн км³
- Жер асты суы: 60 млн км³
- Атмосфера ылғалы: 24 млн км³
- Көл суы: 230 мың км³
Жаңару уақыты
- Мұхит суы: шамамен 3000 жылда бір
- Жер асты суы: 5000 жылда бір
- Атмосфера ылғалы: 330 жылда бір
- Көл суы: шамамен 10 жылда
- Өзен суы: шамамен 10 күнде
Жылдық теңгерім
Бір жыл ішінде Жер бетінен шамамен 520 мың км³ су буланып, дәл осынша су жаңбыр мен қар түрінде қайта түседі. Егер оны біркелкі жайсақ, бүкіл Жер шарын тереңдігі 1 метрге жуық су басар еді.
Мұхит–құрлық айырбасы
Мұхиттар мен теңіздерге жылына 400 мың км³ жауын-шашын түседі (барлық жауын-шашынның 79%-ы).
Құрлықтан мұхиттарға жылына 100 мың км³ су ағады (ағын судың 19%-ы).
Мұхиттардан жылына 450 мың км³ су буланады (барлық мөлшердің 86%-ы).
Мұхитпен жалғаспайтын ішкі алаптарға жылына 10 мың км³ су түсіп, шамамен сонша көлем буланады (шамамен 2%).
Қазақстан аумағында жылдық жауын-шашынның шамамен 70%-ы қар, 30%-ы жаңбыр түрінде түседі. Таулы өңір өзендерін көбіне мұздықтардың еруі қоректендіреді. Азиядағы көптеген өзендер қар суымен де, жаңбыр суымен де толығатын аралас қоректену типіне жатады: тасқыннан кейін өзендер жаңбыр және жер асты суларымен толығып, ал су қатқанда көбіне жер асты суына тәуелді болады. Солтүстік аймақта бұл үлес шамамен 30%-ға дейін, орта өңірде 10–20% аралығында кездеседі.
Тиімді басқару: өзен алабын тұтас қарастыру
Су ресурстарын тиімді пайдалану үшін өзен арнасын ғана емес, судың бастауынан сағасына дейінгі бүкіл алапты кешенді түрде игеру қажет. Өзен алабының табиғи ерекшеліктері — өсімдік жамылғысы, топырақ, бедер, гидрогеографиялық және гидрогеологиялық жағдайлар — су режимінің сипатын анықтайды. Бұл факторлар өзгерсе, өзеннің режимі де өзгереді.
Практикалық қорытынды
Өзен алабындағы тоғайлы алқаптарды сақтау, топырақты ұтымды өңдеу және агротехникалық жұмыстарды жоспарлы жүргізу су режимінің бұзылу қаупін төмендетеді.