Инновациялық қызметті мемлекеттік реттеу инновациялық сала институттарының экономикалық қызығушылықтарына мемлекеттік басқару органдарының мақсатты ықпал етуі
Инновациялық қызметті мемлекеттік реттеудің мәні
Инновациялық қызметті мемлекеттік реттеу — инновациялық сала институттарының экономикалық қызығушылықтарына мемлекеттік басқару органдарының мақсатты ықпал етуі. Осыған байланысты мемлекеттік басқару органы реттеу субъектісі ретінде басқару объектісінің қажетті күйін немесе оның қызметінен күтілетін нәтижелерді нақты мақсат түрінде айқындауы тиіс.
Ұлттық экономикадағы инновациялық белсенділікті арттыру мақсатында нарықтық экономикасы бар мемлекеттердегі ғылыми-техникалық, инновациялық және экономикалық салаларға мемлекеттің ықпалы басқарушылық емес, реттеушілік сипатқа ие. Мемлекеттік реттеу — экономикалық құбылыстардың өзгерісінен туындайтын процестерді қолдау үшін экономикалық жүйеге мемлекеттің мақсатты ықпал ету формасы.
Мемлекеттік органдардың инновациялық саладағы негізгі функциялары
Инновациялық саладағы мемлекеттік органдардың қызметі бірнеше негізгі бағытқа шоғырланады: координация, құқықтық база қалыптастыру, инфрақұрылым мен кадрлық әлеуетті дамыту, сондай-ақ инновацияның әлеуметтік-экологиялық өлшемдерін ескеру.
Реттеу және қорғау
- инновациялық қызметті координациялау
- инновациялық тәуекелдерді сақтандыру; ескірген өнім өндірісі үшін мемлекеттік санкцияларды енгізу; осы саладағы бәсекелестікті бақылау
- инновациялық процестердің құқықтық базасын құру; авторлық құқық пен интеллектуалдық меншікті қорғау жүйесін қалыптастыру
Даму және институционалдандыру
- инновациялық қызметті кадрлық қамтамасыз ету
- инновациялық инфрақұрылымды құру
- мемлекеттік сектордағы инновациялық процестерді институционалдық қамтамасыз ету
Қоғамдық өлшем
- инновацияның әлеуметтік және экологиялық бағытын қамтамасыз ету
- инновациялық қызметтің қоғамдық мәртебесін арттыру
Кеңістіктік және халықаралық деңгей
- инновациялық процестерді аймақтық реттеу
- инновациялық процестің халықаралық аспектілерін реттеу
Стратегиялық негіз және саясаттың міндеттері
Мемлекеттік реттеу стратегиялық бағыттарды таңдауға, ғылыми-технологиялық және әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан тиімді даму жолдарын айқындауға сүйенеді. Оның негізгі міндеттерінің бірі — шаруашылық субъектілерінің инновациялық белсенділігін ұйымдық-нормативтік шаралармен және мемлекеттік қаржы-ресурстық қолдау арқылы ынталандыру.
Мемлекеттік ғылыми-техникалық саясат
Ғылым мен техниканың кешенді дамуын қамтамасыз ететін мақсатты іс-шаралар кешені.
Мемлекеттік инновациялық саясат
Шаруашылық субъектілерінің инновациялық қызметті қарқынды жүзеге асыруын қамтамасыз ететін іс-шаралар жүйесі.
Қазақстандағы мемлекеттік инновациялық саясат: құрылу механизмі
Жоғарыда аталған мемлекеттік реттеу бағыттары Қазақстан Республикасында да қолданылады. Мемлекеттік инновациялық саясатты әзірлеудің ұйымдық формасы ретінде өзара байланысты министрліктер мен ведомстволар, ғылыми қызмет субъектілерінің қоғамдық ұйымдары және өндіріс саласының субъектілері қатыса алады.
Институционалдық қатысушылар
Қазақстанда бұл жүйеге Қазақстан Республикасының Үкіметі, Индустрия және жаңа технологиялар министрлігі, Экономикалық даму және сауда министрлігі, Қаржы министрлігі және басқа да министрліктер мен агенттіктер кіреді.
Ақпараттық негіз
Инновациялық саланың нақты жағдайы туралы деректерді ҚР статистика жөніндегі агенттік ұсынатын статистикалық есеп жүйесі арқылы алуға болады. Қосымша дереккөздер ретінде өнеркәсіптік кәсіпорындар мен құрылыс ұйымдарының инновациялық қызмет үрдістерін зерттеуге арналған №ИН-001 сауалнамасы (17.06.2003) және «Ұйымның инновациялық қызметі туралы деректер» №1-инновация статистикалық бақылау формасы (11.11.2003) қолданылады.
Талдау және мақсаттарды нақтылау
Инновациялық саланың нақты жағдайын мемлекеттік инновациялық саясат мақсаттарымен сәйкестендіруді мемлекеттік басқару органдары, инновациялық қызмет субъектілері және зерттеу ұйымдары жүзеге асырады. Қазақстандағы инновациялық саясатқа талдау жүргізетін ұйымдар қатарына Маркетингтік-аналитикалық зерттеу орталығы АҚ, Инжиниринг және технология трансферті орталығы, Ұлттық инновациялық қор, облыс және қала әкімшіліктері, Қазақстанның инвестициялық қоры, Қазақстан Даму банкі, экспорттық кредит пен инвестицияларды сақтандыру жөніндегі мемлекеттік сақтандыру корпорациясы, Қазақстандық келісімшарт агенттігі, «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры, салалық министрліктер және басқа да мемлекеттік және мемлекеттік емес құрылымдар жатады.
Келеңсіз жағдайларды шешуге бағытталған саясат мақсаттарын нақтылаумен мемлекеттік инновациялық саясат субъектілері немесе олардың тапсырысы бойынша мамандандырылған зерттеу ұйымдары айналысады. Балама нұсқаларды әзірлеу заңдарда ескерілген стратегиялар негізінде жүргізілуі тиіс.
Шешім қабылдау және жоспарлау
Оңтайлы шешім нұсқасын таңдау шешім қабылдайтын субъектінің түріне сай процедуралар арқылы жүзеге асырылады: жоспарлар, келісімшарттар, қызметтің ішкі нормалары және т.б. Мысалы, Қазақстанда Үкімет пен салалық уәкілетті орган әзірлейтін индустриялық-инновациялық саясат міндеттерін іске асыратын жыл сайынғы іс-шаралар жоспарлары қолданылады.
Министрліктер мен ведомстволар жоспарларына сәйкес инновациялық сала субъектілері нақты мәселелерді шешеді: маркетингтік конъюнктуралық зерттеулер жүргізіледі, өңірлердің өнеркәсіптік, инвестициялық және инновациялық әлеуеті мониторингіленеді, ұсыныстар әзірленеді және салалардың даму болжамдары жасалады.
Кері байланыс және түзету
Мемлекеттік инновациялық саясат нәтижелерін анықтау инновациялық қызмет субъектілерінің іс-әрекеті туралы мәліметтерді саясат мақсаттарымен салыстыру арқылы жүзеге асады. Бұл процесте жоспарланған және нақты нәтижелер арасында ауытқулар пайда болуы мүмкін. Мұндай ауытқу жаңа келеңсіз жағдай ретінде инновациялық сала жағдайларының өзгерісін көрсетеді және жаңа баламаларды әзірлеуге негіз болады.
Мемлекеттік инновациялық саясаттың объектілері — инновациялық қызмет субъектілері.
Әлемдік тәжірибе және мемлекеттік стратегиялар
Әлемнің дамыған мемлекеттерінде ғылыми-техникалық және инновациялық саясатты құру мен іске асыру механизмдері әртүрлі. Бұл нарық пен мемлекет функцияларының арақатынасы, шаруашылық қызметтегі орталықтандыру мен еркін кәсіпкерлік қағидаттарының қолданылуы, сондай-ақ ғылымды басқарудың ұйымдық құрылымы әркелкі болуымен түсіндіріледі. Дегенмен нарықтық экономикасы бар елдерде өндіріс дамуының заңдылықтары мен инновациялық қызметтің негізгі бағыттары ұқсас.
Ұдайы араласу
Мемлекет ғылымды, ғылыми-техникалық және инновациялық қызметті ұлттық экономиканың өсуіндегі негізгі факторлар деп қарастырады. Мұндай стратегия заңнама мен сыртқы саясатқа елеулі өзгерістер енгізуді талап етуі мүмкін. Мемлекет маңызды бағдарламалар мен жобаларды ұйымдастыруда және қаржыландыруда айрықша рөл атқарады.
Орталықтандырылмаған реттеу
Неғұрлым күрделі модель: мемлекет маңызды рөлін сақтайды, алайда тікелей араласу деңгейі ұдайы араласу стратегиясындағыдай жоғары болмайды. Бұл тәсілде шаруашылық субъектілерінің басымдығы күшейіп, мемлекет қолайлы құқықтық және экономикалық жағдайлар жасауға көбірек бағдарланады.
Аралас стратегия
Қазақстан Республикасы Үкіметі аралас стратегияны жүзеге асырады: бір жағынан, ғылым мен инновация экономикалық өсудің факторы ретінде қарастырылады; екінші жағынан, инновациялық қызметте шаруашылық субъектілерінің рөлі алдыңғы орынға шығарылады, ал мемлекет негізінен құқықтық және экономикалық ынталандыру тетіктерін күшейтеді.
Мемлекеттің рөлі, қаржыландыру және әкімшілік құралдар
Инновациялық кәсіпкерлікте мемлекеттің рөлінің артуы — объективті процесс. Себебі нарық кәсіпорынға инновациялық қызметті үздіксіз жалғастыру үшін әрдайым жеткілікті жағдай жасай бермейді. Рөлдің өсуіне ықпал ететін тағы бір фактор — инновацияны іске асыру шығындарының ұлғаюы.
Инновациялық қызметті мемлекеттік қолдау жүйесінің өзегі — қаржыландыру. Қазақстанда 2015 жылға дейін республиканың индустриялық-инновациялық дамуына 500 млн АҚШ доллары көлемінде қаржы бөлу жоспарланған. Тартылған инвестицияларды қоса есептегендегі жалпы сома 1,2 млрд АҚШ долларына жеткені көрсетіледі.
Инновациялық саясат жүйесінің элементтері
Инновациялық саясаттағы бақылау объектісі — инновациялық процесс, яғни ғылым мен техника жетістіктерін тәжірибеде қолдану. Бұл процеске мемлекеттік, академиялық және ғылыми-зерттеу ұйымдарының, сондай-ақ өнеркәсіптік фирмалардың қызметі кіреді.
Нарықтық экономика жағдайында әкімшілік әдістер директивті басқарудан гөрі, инновациялық саясатты іске асыратын нақты қызмет түрлерін шектейтін және тәртіпке келтіретін заңнамаға сүйенеді. Қазақстанда инновациялық қызметке әкімшілік араласу көбіне инновациялық саладағы құқықтық нормалау арқылы көрініс табады. Бұл тұжырымды республикадағы инновациялық кәсіпкерліктің қалыптасу тарихы да растайды.