Кесте - Темір жол бағыттарының пайдалану ұзындығы

Көлік қызметтері нарығындағы негізгі тауар — көлік өнімі. Оның мәні жүктердің (және жолаушылардың) орын ауыстыруы, яғни қызметтің өндіріс процесі арқылы іске асатын нәтиже болып табылады.

Көлік өнімінің басты ерекшелігі — ол өндірістен бөлек жеке «өмір сүрмейді»: оны жинақтауға, қоймада сақтауға немесе кейінге қалдырып сатуға болмайды. Көлік өнімінің құрамында шикізат болмайды, ал оның өзіндік құнында жалақының үлесі жоғары (өнеркәсіппен салыстырғанда 1,5–2 есе).

Көлік саласындағы айналым қаражаттарының құрылымы өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығына қарағанда өзгеше, өйткені мұнда жаңа зат-тауар емес, қызметтің нәтижесі — қозғалыс (орын ауыстыру) жүзеге асырылады. Сонымен бірге көлік өнімі кеңістікте өзара алмастырылмайды: бір жерде инфрақұрылым жеткіліксіз болса, оны өзге аумақтағы қуатпен толық алмастыру мүмкін емес.

Көлік қызметтері нарығын тиімді дамытудың маңызды факторларының бірі — көлік кешенінің жаңа бағытта дамуына ықпал ететін бәсекелестік қатынастарды енгізу. Бұл жүк қалыптастыратын және өндіруші салалар арасындағы өзара тиімді байланыстарды күшейтіп, отандық өндірістік әлеуетті нығайтатын серпін бере алады.

Қазіргі кезде Қазақстанның көлік қызметтері нарығында темір жол, автокөлік, әуе және құбыр өткізгіш көлік түрлері ұсынылған. Ел аумағы арқылы өтетін көлік желісінің ауқымы айтарлықтай:

Көліктің көптеген салаларында жекешелендіру мен акционерлеу процестері бәсекелес шаруашылық субъектілерінің пайда болуына жол ашты. 2002 жылы Қазақстанда 2171 көлік кәсіпорны тіркелген: 1728-і шағын, 373-і орта, 70-і ірі кәсіпорын ретінде жіктелген.

Бәсекелестік қағидаларын дамыту үшін белгілі бір жағдай жасалғанымен, нарық барлық салада біркелкі дамып отырған жоқ. Ең тиімді бәсекелес орта көбіне автокөлік, әуе және кеме қатынасы сегменттерінде қалыптасқан.

Қазақстанның ішкі құрлықта орналасуы, аумақтың өте үлкен болуы және халықтың сирек қоныстануы көлікке ерекше жүктеме түсіреді. Ел аумағы жер шарының шамамен 2%-ын құрайды; аумақ көлемі бойынша әлемде 9-орында. Халық тығыздығы төмен: 1 км²-ге орта есеппен 6,2 адамнан келеді.

Табиғи ресурстар, тұрғындар және өндірістік орталықтар аумақта біркелкі орналаспаған. Сонымен бірге республика әлемдегі экономикасы дамыған орталықтардан алшақ орналасқан, ал экономика мен сауда құрылымы жүктердің үлкен көлемде тасымалдануын талап етеді. Осы себептер көліктің ел дамуы үшін стратегиялық маңызын арттырады.

Қазақстанның көлік қызметтері нарығы экономика салалары мен өндіріс түрлерін ғана емес, аймақтық кешендердің де өзара байланысын қамтамасыз ете отырып дамыды. Ол агроөнеркәсіп, отын-энергетикалық, тау-металлургиялық, құрылыс және басқа да салалық кешендердің қалыптасуына қызмет етеді.

Тасымалдауда негізгі сұраныс көбіне салмақты төкпелі және құйылмалы жүктерге тиесілі: көмір, астық, мұнай, руда, минералдық тыңайтқыштар және т.б. Мұндай жүктер үшін кей жағдайларда автокөлікпен тасымалдау экономикалық тұрғыдан тиімсіз болуы мүмкін.

Қазақстан экономикасының шикізаттық бағыты темір жол көлігінің көлік-коммуникациялық жүйедегі маңызын күшейтеді. Статистикалық деректер бойынша, көліктің барлық түрлері ішіндегі жүк айналымында темір жолдың үлесі 60%-дан жоғары.

Қазақстан Еуразияның орталығында орналасып, бес халықаралық темір жол дәлізі арқылы транзиттік өткізу көлемін ұлғайтуға мүмкіндік беретін әлеуетке ие. Солардың ішінде Трансазиялық бағыт стратегиялық тұрғыдан аса маңызды және болашақта Оңтүстік-Шығыс Азия — Батыс Еуропа теңіз маршрутына бәсекелес бола алады.

Темір жол желісінде 351 станцияда жүк операциялары жүргізіледі. 21 станция автоматты басқару жүйесімен жабдықталған, 38 станцияда іріктеу құрылғылары (үйінділер, жартылай үйінділер және тартқыштар) бар.

Төмендегі кестеде 1998–2008 жылдар аралығындағы темір жол бағыттарының пайдалану ұзындығы және инфрақұрылымдық сипаттамалар берілген.

Бастапқы дереккөз: Қазақстан Республикасының статистика жөніндегі агенттігі.

Темір жол көлігі тек жүк тасымалы үшін ғана емес, жолаушылар тасымалын қамтамасыз етуде де маңызды рөл атқарады. Аймақтық және алыс бағыттағы жолаушылар қатынасы еңбек ресурстарының географиялық ұтқырлығын арттырып, экономиканы нығайтуға ықпал етеді.

2008 жылы Қазақстан темір жолдары 16 млн-нан астам жолаушы тасымалдады, ал жолаушылар айналымы 14,3 млрд жолаушы-км-ден асты.

Қазіргі таңда облысаралық бағыттарда темір жолмен жолаушылар тасымалы мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс аясында, бюджеттен субсидиялау арқылы конкурстық негізде мемлекеттік және жекеменшік компаниялармен жүзеге асырылады.

2009 жылы республикада темір жол арқылы жолаушылар тасымалдауын 11 компания орындаған: оның ішінде екеуі ҚТЖ ҰҚ АҚ тобына кіреді (мысалы, «Жолаушылар тасымалы» АҚ және «Қаламаңдық тасымалдаулар» АҚ), ал қалғандары — қазақстандық жекеменшік тасымалдаушылар.

2005–2008 жылдар аралығында ҚР темір жол жолаушылар көлігімен 67,1 млн жолаушы тасымалданды. Осы кезеңдегі жолаушылар айналымы 54 млрд жолаушы-км болды.