Қазақтың архетипі
Қазіргі қазақ прозасындағы фантастикалық антропология
Қазақ әдебиетінде М. Қабанбайдың аяқталмай қалған «Кентавр» шығармасы, А. Алтайдың «Кентавр» мен «Түсік» әңгімелері, сондай-ақ А. Кемелбаеваның «Қоңыр қаз» туындысы қазіргі қазақ прозасындағы фантастикалық антропология үлгісін айқындайтын шығармалар деуге толық негіз бар.
Бұл қатарға А. Асқардың «Түсік» әңгімесін де қосуға болады: ол қазіргі қазақ әңгімесіне антропологиялық негізде жаңаша пішін әкелген көркем мәтін. Автор суреттейтін «түсік» — кеше ғана жер басып жүрген, өмірінде тарлық көрмеген, молшылықта жалғанды жалпағынан басқан тұрақсыз сезім иесі. Түсікке айналған адам түлкібұлаң өміріне үңіліп, өткеніне қайта көз жібереді.
Шығармалардың өзегі — трагедия.
Бұл — адамзаттың өз қолымен өзіне жасап жатқан трагедиясы; қоғам трагедиясы.
Кентавр бейнесі: архетип және түркілік болмыс
Қазіргі жас прозаиктердің шығармаларында мифологиялық образдардың бірі ретінде кентавр жиі көрінеді. А. Алтайдың әңгімесін «Кентавр» деп атауы да тегін емес: қазақтың қаны мен жанына біткен жылқы тектілігін ойлантатын бұл бейне — түркілік болмыстың іргетасы. Қазақ пен жылқы біртұтас. Батыс көзқарасында кентавр — номад, көшпенділер символы болса, біз үшін ол — ұлттық архетип.
Автордың лирикалық кейіпкері таңғажайып жаратылыстағы кентаврға айналады. Жазушы құлын-сәбидің дүниеге келуін шығармаға арқау етіп, шағын әңгіменің аясында экология, ата-аналық жауапкершілік, өмірге құштарлық секілді бірнеше мәселені қатар сыйғызады. «Кентавр» атауы — жартылай адам, жартылай құлын сипатындағы кейіпкер туралы әлемдік әдеби процесте аз кездеспейтін химерикалық бейнелер қатарын еске түсіреді.
«Особо яркое впечатление производят в искусстве существа химерические, сочетающие в себе элементы тела человеческого с частями тела животных, насекомых и каких-то фантастических существ. Такие существа часто являются в фантастических романах, в произведениях экзистенциалистов, сюрреалистов».
Кейіпкер ертегідегідей тез өсіп-жетілгенімен, мифологиядағыдай түр-тұрпаты шығарманың реңін қоюлата түседі. Мұнда ертегі, миф және әңгіме табиғаты фантастикалық антропология белгілерімен тұтасып жатыр.
Қазақ прозасындағы бұл құбылысты архетип категориясы тұрғысынан талдаған А. Ісімақова миф поэтикасы қазіргі әлемді кең уақыттық мүмкіндіктер арқылы бейнелеуді байытып, мәдени метафоралар мен ассоциациялар қорын кеңейтетінін, бұрыннан таныс поэтикалық формулалардың (архетиптердің) қайта жаңғыратынын атап өтеді.
Қасірет, жалғыздық және символдық антропология
Қ. Түменбай — «Періште»
Тақырыбы экологиялық апат болғанымен, мәтіннің астарында жалған қоғамдағы адам жалғыздығы жатыр. Қалыпты тіршілік сипатынан бөлек образдар арқылы ой айту екі қабатты мән береді: біріншісі — фантастикалық антропологияның көркем құбылыс ретінде көрінуі; екіншісі — жаңа пішін арқылы әлеуметтік шындықты ашу. Мұнда халық тарихындағы қасіретті тақырып — полигон зардабы көтеріледі.
А. Алтай — «Көзжендет»
Бұл әңгімеде «соқыр», «соқырлық» ұғымдары терең символикамен жүктеледі. Бір әулеттің трагедиясы жұдырықтай алақанат сауысқанға телініп, автор шегіністер арқылы кейіпкерді өткеніне қайта жетелейді. Психологиялық параллелизм айқын: соқыр сәби — соқыр адам. Мифопоэтикалық ой жүйесі тарих пен бүгіннің тамырластығын астарлы қара мысқылмен танытады.
А. Кемелбаева — «Қоңыр қаз»
Бұл шығарма да «Кентавр» тәрізді фантастикалық антропологияға жақын. Құс мүсіндері әуелі көркемдік деталь ретінде алынғанымен, бірден символдық рәмізге айналады. Ана мен қыз басындағы көзге көрінбейтін трагедияның жан дауасы адам санасынан тысқары жұмбақ — құстар әлемінен ізделеді; сюжет те сол арнаға қарай бұрылады.
Ортақ түйін
- Бұл үш әңгімені біріктіретін басты белгі — авторлық танымның фантастикалық антропологияға құрылуы.
- Негізгі өзек көбіне обал, сауап, кие ұғымдарына келіп тіреледі.
- Кейіпкерлердің жан жалғыздығы мен жатсыну мәселесі айқын көрінеді.
Тәуелсіздік кезеңіндегі көркем прозаның елеулі өзгерістерінің бірі — антропологиялық поэтика ықпалының айқын сезілуі. Мифопоэтикалық үрдіспен қабысатын фантастикалық антропологияның көркем антропологиямен ұласқан ізденістері шығармалардың табиғатын даралайды.
Қазіргі айшықты (орнаментальды) қазақ прозасы
Қазіргі қазақ прозасындағы жаңа көркемдік ізденістердің бір арнасы — айшықты (орнаментальды) проза. Өрнекті прозаның тамыры фольклордан бастап, Күлтегін, Тоныкөк жазбаларынан, жыраулар мен зар-заман поэзиясынан, Абайдың қара сөздерінен және ХХ ғасыр басындағы Алаш әдебиетінен байқалады.
Орнаментальды прозаға санаулы қаламгерлер ғана бара алғанын да ескерген жөн. Қазіргі прозада сирек ұшырасатын өрнекті стильдің белгілері М. Мағауин, Т. Нұрмағамбетов, Д. Әшімханов, Т. Шапай, А. Алтай, Г. Шойбекова, Д. Амантай шығармашылығынан көрінеді.
Орнаментальды прозадағы ырғақ және композиция (М. Мағауин)
М. Мағауин әңгімелеріндегі айшықты прозаның бір ерекшелігі — композициядағы ішкі ырғақ жасалымы. Мәтінде заман мен қоғам көбіне екі уақыттық бөлікке бөлінеді: «баяғыда» және «енді алда». Осылайша, кеңес қоғамының мызғымас көрінген құрылымы мен коммунизм идеясының елесі суреттеледі.
«Коммунизм! Не ішем, не кием демейсің. Жаппай теңдік. Бәрі ақылды. Бәрі білімді. Бәрі — бір тілде сөйлейтін бір ұлыс өкілі. Капитал әлемі қирап, аштан өліп жатқан кезде жер шарының алтыдан бір бөлігінде — Совет Одағында осындай пейіш орнамақ».
«Шипалы Арасан» хикаятында кеңістік бейнесі «Гетенің қамалы» және «тас қақпа» сияқты таңбалармен беріледі. Тас қамал — үй. Үй — адамның жеке әлемі. Мағауин үшін үй — тірі жан сипатындағы образ: қуанады, қайғырады, өзінде тұрған адамдарды «есте сақтайды», олардың аруағы мен жанымен байланысады.
Терезе
Үйдің маңызды атрибуттарының бірі — терезе. Ол үйді жарық дүниемен байланыстырып, әсемдік пен ашықтық семантикасын күшейтеді. «Ашық терезе» көптеген қаламгерде осы мағынада қайталанады.
Үйді игеру мотиві
Үй — кіндік қаны тамған жер немесе суықтан қорғайтын қорған ғана емес; ол адам жан-дүниесіне тұрмыстың, өмірдің үйлесімін сіңіретін қасиетке ие кеңістік ретінде танылады.
Жол, иіс, айна: атрибуттар арқылы ой айту
Жол (Т. Нұрмағамбетов, Д. Әшімханов)
Сапар, жол ұғымдары Т. Нұрмағамбетовтің «Туған ауыл түтіні», «Айқай» повестерінде және Д. Әшімханов шығармаларында маңызды орын алады. Жол шегу — уақытты ауыстыру, өмірді тану, сондай-ақ кеңістік шектеуінен арылудың амалы ретінде түйінделеді.
Иіс (Т. Нұрмағамбетов)
Т. Нұрмағамбетов шығармаларында иіс аса маңызды атрибутқа айналады: туған үйдің түтінінің иісі, атақоныстың иісі, жалғыз ұлдың иісі. Нанның, ананың киімінің, қабір топырағының исі кейіпкердің көмескіленген сағынышын тірілтіп, туған жер мен анаға деген махаббатты оятады.
Айна (Т. Шапай)
Т. Шапай шығармашылығында айшықты прозаның тағы бір атрибуты — айна. «Айна сарай» мен «Әулие» әңгімелеріндегі айна лейтмотиві адамның әлемді, алғашқы танымдық қабаттарды тануын меңзейді; жарық дүниенің бастауынан «көрге дейінгі» беймәлім жайттардың рәмізі ретінде танылады.
Өрнекті стиль: шегініс, деталь, лейтмотив
Д. Әшімхановтың «Жер аңсаған сары атан» повесі — орнаментальды-өрнекті прозаның стилімен жазылған шығарма. Автор «сары» сөзін стильдік өзекке айналдырып, оқиға желісін шегініс арқылы өрбітеді: «әңгіме ішіндегі әңгіме» құрылымын бастайды. Бұл тәсіл детальдың салмағын арттырып, алда келетін трагедиялық ахуалды алдын ала тұспалдайды.
Д. Амантай прозасындағы ақ түс пен табиғат атрибуттары
Д. Амантай прозасында ақ түс ғажайып құбылыстарды тануға жұмсалады: әйел образы, түс, Ыстықкөл мен қар, ақ түс пен өлім. Ақ түс әуелі түс (ұйқы) образында табиғат тамашасынан туған эмоциялық серпіліс арқылы кейіпкерді күнделікті күйкі тірліктен биіктетеді; сезімнің оянуымен махаббат та оянады.
Кейіпкер жан түкпірінде өзіне-өзі есеп береді: өзіндегі өзгерістің таңғажайып сәтін жоғалтқысы келмейді. Сондықтан оның ернін жымқырып, үнсіз отыруының өзіне мән жүктеледі. Дидар кейіпкерлері көбіне жалғыз; тек бір сәтке ғана өзге адамның жан дүниесімен шарпысып өтеді.
Табиғат пен түс кеңістігі
Жазушыда қара су, қарағайлы орман, күн сәулесі, түн, жаңбыр негізгі рөл атқарады. Қар мен жаңбыр — тұрақты атрибуттар; қардың мағынасын әр қырынан құбылта қолданады.
Қардың лейтмотивке айналуы
«Бір уыс топырақ» әңгімесіндегі қар ұшқыны, қалың қар секілді детальдар көп мәтінде қайталанып, кейіпкердің жан түкпіріндегі сырын ашатын лейтмотивке айналады. Ал «Қасқыр құйрық қарағай» Алтай орманы мен Қарқаралы өңірінің белгісі ретінде алынады.
Монтажды композиция және уақыттың екіұдай көрінісі
Көптеген қаламгерде ішкі сюжет динамикасы сыртқы оқиғамен емес, бір еске түсіруден екінші еске түсіруге ауысу арқылы құрылады. Кейіпкер қайғылы сәттерді қайта шолып, жанын тазартады; айналасындағы бақытты адамдарға қарап қызығады; өмір мәнін түйсінеді.
Монтажды композицияда бейнелеу ракурсы үнемі өзгеріп отырады. Мысалы, М. Мағауиннің «Тағдыр жазуы» мен Т. Шапайдың «Жазу» мәтіндерінде «құс ұшқан биіктен» қарау әсері беріледі: уақыт пен кеңістік космостық кеңдікте алынып, кейіпкер жер қозғалысын сезінгендей күй кешеді. Осы тұста кейіпкер санасында уақыт екіұдай көрінеді: бірде жай, бірде тез; бірде қас-қағым сәт, бірде жайбарақат ағыс.