Жеті буынды өлең
Қазіргі қазақ поэзиясындағы дәстүр жалғастығы (Ұлықбек Есдәулет поэзиясы негізінде)
Өлең теориясы — әдебиеттанудың негізгі зерттеу нысандарының бірі. Бүгінде өлең құрылымындағы өнімді ізденістер ақындық шеберліктің айқын көрсеткіші ретінде танылып, өлең құрылысы поэзиялық шығарманың ішкі болмысын ашуда ерекше мәнге ие болып отыр.
Қазіргі өлеңдердің ырғақтық жүйесін арнайы зерттеген кандидаттық диссертациялар мен докторлық еңбектердің тараулары бар; поэзияның жеке даму кезеңдерін талдайтын ғылыми жұмыстар да жеткілікті. Мұндай зерттеулердің құндылығы — белгілі бір дәуір ақындарының өлең құрылысындағы жаңалықтарды, даму үрдістерін дөп басып тануында. Сонымен қатар, кейбір даулы тұжырымдар қазақ поэзиясы алдында әлі де шешімін күткен мәселелердің бар екенін аңғартады.
Қазіргі өлең құрылымындағы жаңару үрдістері
Қазақ өлеңінің құрылымдық жүйесі бүгін қарқынды дамып келе жатқаны даусыз. Соның ішінде бунақтағы буын санының төртпен шектелмей, алты, жеті, тіпті сегіз буынды бунақтардың көріне бастауы; интонациялық ерекшеліктерден туындайтын тармақаралық жіктен өзге, өлеңнің эмоционалдық-экспрессивтік мазмұны талап ететін жіктердің пайда болуы; тыныс белгілерінің интонациялық әрі эмоционалдық қызметінің күшеюі; жаңа ұйқас түрлерінің тууы; буын асимметриясы; дәстүрден тыс ырғақтық жүйелердің көбеюі — қазіргі поэзияның даму деңгейін танытатын белгілер.
Негізгі байқаулар
- Бунақтың ұзарып, жаңа буындық үлгілердің қалыптасуы.
- Тармақаралық жіктердің мазмұнға тәуелді күрделенуі.
- Тыныс белгілерінің интонацияны ұйымдастырудағы рөлінің артуы.
- Жаңа ұйқас түрлері мен асимметрия құбылыстарының кеңеюі.
Қазіргі қазақ лирикасында интимдік сырдың алдыңғы қатарға шығуы, субъективті көңіл-күй мен ой-сезімнің поэзия тілінде тереңдеп, нәзіктеніп, жалпылық және объективті мәнге ие болуы — мазмұндық-сапалық жаңару тенденциясының көрінісі.
Мазмұн мен пішіннің тұтастығы
Қазақ поэзиясының формалық жаңаруын сол поэзияның ішкі тақырыптық-көркемдік жүйесінің, экспрессивтік-эмоционалдық сипатының жаңғыруымен байланыстыра қарау қажет. Өлең құрылысы эволюциялық тұрғыда жаңарып, әр кезеңнің тақырыптық-идеялық және көркемдік-бейнелілік жүйесімен қатар түрлік өзгерістерге ұшырайды.
Қазіргі поэзия жетістігі негізінен мазмұн байлығында, тақырыптық-идеялық жаңалықтарында болғанымен, сол мазмұнды ашатын форманың маңызын төмендетуге болмайды. Өлең сөз тек бейнелілігімен ғана емес, айтылу қалпы, әуезділігі, ырғақ-интонациялық ұйымдасуымен де әсер етеді. Сондықтан ақындар өлеңнің «тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп», «айналасы теп-тегіс, жұмыр» келуіне ерекше мән береді.
Өлшем мен ырғақ: теориялық тіректер
Өлеңтанудағы негізгі зерттеу нысандарының бірі — өлшем мен ырғақ жүйесі. Өлшем тармақтағы буын санына негізделіп жасалса, оқу барысында ырғақ анықталады. Өлшемсіз ырғақ, ырғақсыз өлшем болмайды.
С.Негімов жіктемесі бойынша қазақ өлеңі ырғағы
- Дәстүрлі өлең үлгілеріндегі әуендік ырғақ (жүйелілік, үндестік, дыбыс әуезділігі).
- Абайдың «Сегіз аяғындағы» келте тармақтарға құрылған ырғақтар.
- Жазба поэзиядағы алуан үнді айнымалы ырғақтар.
Ырғақтың уақыт өте жетіліп, жаңа сипаттарға ие болуы — заңды құбылыс. Қ.Жұмалиев қазақ поэзиясында жиі қолданылатын өлшемдердің қатарында он бір, сегіз, жеті, алты және аралас буынды өлшемдерді атайды. Кейінгі даму барысында силлабикалық поэзия өрісі кеңейіп, төрт, бес, тоғыз, он, он екі, он үш буынды және көп буынды өлшемдер де дербес сипат алды.
Ұлықбек Есдәулет поэзиясындағы ырғақтық ізденістер
Қысқа буынды өлшеммен өлең жазу оңай емес: ойды ықшамдап, мазмұнды аз буынға сыйғызу талап етіледі. Ұ.Есдәулет поэзиясында төрт буынды өлшем сирек ұшырасады:
Сол жұлдыздай
Жанар болған,
Соған жаным
Алаң болған
«Мөлдір тамшылар» өлеңіндегі ырғақ өрнегі де қызық: алғашқы тармақтар бес буынды (2+3) болып келіп, соңғы тармақ алты буынды (3+3) құрайды. Мұндағы ырғақтық-интонациялық өзгешелік өлеңнің ішкі мазмұндық қимылымен сабақтас.
Бұлттар жабағы
Көкті жабады.
Күзгі тамшылар
Тамады, тамады…
Ақынның «Бақ ішіндегі үй» өлеңінде алты буынды тармақтар төрт буынды тармақтармен араласып келіп, Абайдың «алты аяғы» үлгісі түрлене қолданылады. Бұл — дәстүрлі ырғақтың жаңа поэтикалық контексте жаңғыруының бір мысалы.
Тоғыз буынды өлшем (әсіресе 3+3+3) қазіргі поэзияда берік орныққан. Ұ.Есдәулет «Өзгеру» атты өлеңінде бунақтарды тасымалдай отырып, ішкі ұйқасқа құрып, өзгеше ырғақ жасайды:
Илеуге көнгемін кейде мен,
Біреуге сенгемін көлденең
Ал бүгін өзгемін мен деген
Ұ.Есдәулет өлеңдерінде он буынды, жеті-сегіз буынды өлшемдердің сабақтастығынан құралған ырғақтық-интонациялық жүйелер де кең қолданылады. З.Ахметов атап көрсеткендей, қазақ поэзиясында ең өнімді өлшемдердің бірі — он бір буынды өлшем; ол ойды жеткізуге «қысқа да емес, ұзын да емес» қолайлы мүмкіндік береді. Сондықтан ақындар оны түрлендіріп, дамытудың сан жолын табады.
Тасымал және «шашу» тәсілі: графика ғана емес, қолтаңба
Қазіргі қазақ поэзиясында дәстүрлі өлшемдердің тасымал арқылы екі не бірнеше тармаққа жіктелуі кең тарады. Мұны тек сыртқы графикалық кескін деп қарастыру жеткіліксіз: мұндай жіктелу көбіне өлеңнің ішкі логикасы мен эмоциялық қуатын күшейтіп, авторлық қолтаңбаны танытады. З.Ахметов бұл жаңалықтың түп-төркінін өлеңді әндетіп оқудан гөрі сөйлеу интонациясына жақындату үрдісімен байланыстырады.
Мазмұн динамикасы тасымал арқылы
Жоқ, жеңге, ессіз деме,
Ол — ақылды,
Өзге емес, ол мен үшін жаратылды.
Келмеді… алдады… деп қыз кемсеңдеп,
Көзімен тінте берді қара түнді
Мұнда үзілу, кідіріс, жол-жолға бөлінген тіркестер бір сәттегі сезім сапырылысының табиғи ағысын береді; өлеңді жеделдетіп оқуға келмейді, әр жол интонациялық салмақ арқалайды.
«Ақын болсақ деуші едік» өлеңінде он бір буынды өлшемнің 4+4+3 өрнегі тасымал арқылы бірнеше тармаққа бөлініп, бір адамның әңгімесін жеткізудің шебер құралына айналады:
Шүкіршілік,
Жандарыңда жүремін,
Ақыншалыс,
Әкімшалыс біреумін.
Тағдырыма өкпем де жоқ,
Ал бірақ,
Анда-санда шаншулайды жүрегім
Бұл жерде тасымалдың өзі ғана емес, бунақтан кейінгі тыныс белгілері мен ішкі ұйқас та бунақаралық жікті тереңдетіп, интонацияны ширақтандырады. Кей жердегі әдейі ұзартылған кідіріс лирикалық кейіпкердің жан күйзелісін айқындай түседі.
Айнымалы өлшем, ұзын-қысқа тармақтар және жаңа ырғақ
Қазіргі поэзияда бір буынды өте қысқа тармақтар да, көп буынды ұзын тармақтар да ырғақтық жүйе ретінде орнығып келеді. Қысқа тармақтар лирикалық шағын жанрларға тән болса, ұзын тармақтар ойы кемел, сезімі кең эпикалық тынысты көтереді. Айнымалы ырғақта тармақ буындарының айырмашылығы ұлғайып, эмоционалдық мазмұн да түрлене түседі.
«Арал. Кертолғау»: дыбыстық үндестік пен тасымал
Тілім-тілім тілім кетті жарылып,
күлім-күлім көзім қалды қарығып,
жырым-жырым жағалаудай ерінім,
бұлым-бұлым толқындарды сағынып
Он бір буынды өлшемге негізделген синтаксистік құрылымдарды тасымалдау және дыбыстық қайталымдар арқылы ырғақтың жаңа сипаты жасалады.
Ақын ұзын-көпбуынды тармақ пен қысқа тармақты сабақтастыра қолдануды да күрделендіреді. Мысалы, ұзын тармақта 5+3+5 өрнегі байқалса, қысқа тармақ сегіз буынды өлшемнің 3+2+3 өрнегіне жуықтайды:
Кеудеме менің күйдіріп киіз басыңдар,
бұл жара сонда асқынбас,
туырлықты түріп, түндікті түре ашыңдар,
тамағыма да тас тұрмас
Сонымен қатар он үш буынды тармақты екіге тасымалдау арқылы белгілі бір сөзге ерекше салмақ түсіру тәсілі де бар:
Кешірем бүгін, мазмұнның өзін шешінген,
кешірем өртті, топан суды да есірген
Ұ.Есдәулеттің «Қос қарашық» өлеңі ырғақтық-интонациялық бітімімен ерекше: ақын бұл ырғақ үлгісін өзге өлеңдерінде қайталамайды. Шумақтың ырғақ жүйесі — 8–7–8–7, ал жеті-сегіз буынды өлшемдердің 2+3+2 және 2+3+3 тәрізді өрнектері дербес ырғақтық құрылым ретінде айқын сезіледі.
Қыз кетті басқа лашыққа
Сілкінтіп бір рет маңын.
Кім білген қос қарашықта
Соншама құдірет барын
Үзіліс пен тыныс белгілері: психологиялық әсер құралы
Қазақ өлеңіндегі тұрақты сөз жігі (бунақаралық үзіліс) дәстүрлі түрде тармақ ішінде белгілі бір ырғақтық тәртіпке бағынса, қазіргі поэзияда тармақ соңындағы терең жік, сондай-ақ тармақ басында, ортасында, соңында келетін үзілістердің үлесі артты. Мұндай үзілістердің психологиялық-эмоционалдық мәні ерекше.
Сағынамын. Жабығамын. Бағынамын жүрекке.
Не қыламын. Бәрі мәлім: сезім осы — дір етпе!
Мұнда үтір орнына нүктенің қолданылуы — бунақаралық кідірістен гөрі ұзақтау, эмоциялық салмағы басым үзілісті меңзейді.
Зерттеушілер бунақаралық кідіріс пен логикалық-эмоционалдық кідірістің аражігін ажыратып қарастыру қажет екенін айтады: бунақаралық жік қысқа болғандықтан «кідіріс» деп аталғаны орынды, ал тыныс белгісі мен синтаксистік құрылым ішіндегі инверсия, тасымал арқылы туған тармақішілік жіктерді «үзіліс» ұғымымен атау дәл келеді.
Қорытынды: ырғақты түрлендіру — қазіргі ізденістің өзегі
Поэзиядағы ырғақтың жасалу жолы алуан: бір өлеңнің ырғағы ән әуенінен туса, енді бірі буынға, үшіншісі екпінге негізделеді. Сол сияқты ырғақты түрлендіру тәсілдері де сан қырлы. Силлабикалық жүйеде ырғақ тудыратын негізгі компоненттер — буын, бунақ, тармақ, шумақ — интонация, ұйқас, инверсия, тыныс белгілерімен өзара тығыз байланысып, жаңа ырғақтық жүйелерді қалыптастырады.
Қазіргі өлең құрылымын байытатын негізгі амалдар
- Тармақты сындыру, тасымал арқылы мағыналық екпін түсіру.
- Пауза ұзақтығын өзгерту арқылы эмоциялық әсерді күшейту.
- Қысқа атаулы сөйлемдер мен прозалық сипаттағы ұзын тармақтарды сабақтастыру.
- Сөйлеу интонациясына жақындау және тыныс белгілерін өлең жасаудың құралы ретінде пайдалану.