Сарқыраманың орналасуы
Виктория сарқырамасы: орналасуы мен зерттелу тарихы
Замбези өзеніндегі ең ірі сарқырамалардың бірі әрі дүние жүзіндегі аса әйгілі нысандардың қатарындағы Виктория сарқырамасы Африка құрлығындағы көлемі жағынан төртінші орынға ие. Ол Зимбабве мен Замбия елдерінің шекарасында орналасқан және табиғаттың ең әсерлі көріністерінің бірі саналады.
Биіктігі
120 м
Ұзындығы
1708 м
Ені (түсу жолағы)
шамамен 30 м
Су өтімі (минутына)
546 млн л-ге дейін
Атауы және алғашқы мәліметтер
Еуропалықтар келмей тұрып, XIX ғасырдың басында бұл өңірді мекендеген кололо тайпалары сарқыраманы Мози-оа-Тунья деп атаған. Бұл атау «Күркіреп тұрған түтін» (яғни, гүрілдеп естілетін су дауысы мен аспанға көтерілетін су буының тұманы) деген мағынаны білдіреді.
Сарқырама өзінің зор ауқымымен ғана емес, адамның сезіміне бірден әсер ететін дыбыс, тұман және жарық үйлесімімен ерекшеленеді: құлаған судың шуылы алыстан естіледі, ал көтерілген тұман кейде ондаған шақырымнан байқалады.
Негізгі ұғым
«Күркіреп тұрған түтін» атауы сарқыраманың табиғи болмысын дәл сипаттайды: су гүрілі мен биікке көтерілген бу-тұман Викторияны ерекше танымал еткен басты белгілердің бірі.
Географиялық орналасуы және қалыптасуы
Виктория сарқырамасы Замбези өзенінің орта ағысында орналасқан. Жоғары бөлігінде өзен салыстырмалы түрде бірқалыпты ағатын базальтты плато үстімен өтеді. Сарқырамаға жақындаған сайын өзен арнасында саны арта түсетін ұсақ аралшалар кездеседі.
Сарқыраманың пайда болуы Замбези суының жер қыртысындағы базальтты жыныстарды тіліп өткен жарықтарға құлауымен байланысты. Уақыт өте су ағыны жыныстарды мүжіп, арнаның пішінін өзгертіп отырады; аралшалар да өзеннің ағысымен «қалыптасып», түрленіп, кейде көбейе түседі.
Ниагарамен салыстыру
- Виктория сарқырамасы Ниагарадан екі есе биік.
- Негізгі бөлігі Ниагараның басты бөлігінен шамамен екі есе кең.
- Тұман кейде 400 м биіктікке көтеріліп, 50 км қашықтықтан көрінеді.
Су режімі: маусымдық айырмашылықтар
Сарқырамадан өтетін су мөлшері маусымға қарай қатты өзгереді. Жаңбырлы кезеңде минутына шамамен 500 миллион литрге дейін су өтеді. Кейбір есептер бойынша, су ағынының қарқыны минутына 546 миллион литрге жетеді.
1985 жылғы су тасқыны кезінде рекордтық көрсеткіш тіркелген: минутына 770 миллион литр су өткен.
Жаңбырлы кезең
Секундына 9100 м³ суға дейін өтеді; төрт бөлік өзара қосылып, тұтас су пердесіне ұқсайды.
Құрғақ кезең
Су азайып, бірнеше «бұлақ» тәрізді жеке ағымдарға бөлінеді; осы уақытта қазаншұңқырларды зерттеу оңайырақ болады.
Ең көп / ең аз
Су мөлшерінің максимумы әдетте сәуірде, минимумы қазанның соңына қарай байқалады; деңгей айырмасы қазаншұңқырларда 20 м-ге дейін өзгеруі мүмкін.
Сарқыраманың құрылымы: төрт негізгі бөлік
Географиялық тұрғыдан Виктория сарқырамасы шартты түрде төрт бөлікке бөлінеді. Әр бөліктің ағыс сипаты мен ені әртүрлі, ал маусымдық су режимі олардың көрінісін күрт өзгертеді.
1) «Секіргіш су» бөлімі
Өзеннің оң жағалауына жақын орналасқан, ені шамамен 35 м.
2) Негізгі сарқырама (Боарук аралы маңы)
Боарук аралының артында орналасқан, ені шамамен 460 м.
3) «Басты сарқырама» (Ливингстон аралы маңы)
Екінші ағыста орналасқан негізгі бөлік; ені орта есеппен 530 м шамасында.
4) Шығыс сарқырамасы
Өзеннің сол жағалауына жақын, негізгі жүйені толықтыратын бөлік.
Зерттелу тарихы: Ливингстон және кейінгі экспедициялар
Ежелгі дәуірлерден-ақ сарқырама маңында адамдар өмір сүріп, аңшылықпен айналысқан. Жергілікті халық оның ерекше дыбысы мен тұманын байқап, бейнелі атаулар берген.
Виктория сарқырамасын алғаш көрген еуропалық ретінде Дэвид Ливингстон аталады. Ол сарқырамаға 1855 жылы 17 қарашада жеткен. Ливингстон бұл аймаққа негізінен миссионерлік мақсатпен келгенімен, көрген көріністің қуатын өз жазбаларында ерекше сипаттайды.
Ливингстонның әсері
Алғаш көрген сәтте ол өзен жолын «алып су қабырғасы» бөгеп тұрғандай әсер алғанын жазады. Кейін естеліктерінде бұл ашылуды өміріндегі ең маңызды жетістіктерінің бірі ретінде атап өтеді. Сарқыраманың қасындағы шағын арал кейін Ливингстон аралы деп аталды.
Ливингстон сарқырамаға Англия патшайымы Викторияның атын берді.
Кейінгі зерттеулер
- 1860 жылы Ливингстон Джон Киркпен бірге қайта оралып, нысанды жан-жақты зерттеді.
- Португалдық Серпа Пинто экспедициялар жүргізді.
- Чех зерттеушісі Эмиль Холуб аймақты сипаттап, деректер қалдырды.
- Британдық суретші Томас Бейнес көріністерін қағазға түсіріп, танымал етті.
Неліктен «түтін» көрінеді?
Су базальтты шатқалға құлаған сәтте ұсақ тамшыларға ыдырап, күшті ауа ағысымен жоғары көтеріледі. Соның нәтижесінде бірнеше жүз метрге дейін көтерілетін қою су буы мен тұман түзіледі. Дәл осы құбылыс сарқыраманың жергілікті атауымен тікелей байланысты.
Аймақтық контекст: су ресурстары және инфрақұрылым
Виктория сарқырамасы орналасқан өңір Африканың ішкі сулары біркелкі таралмайтын кеңістігіне жатады: өзендер экватор маңында және құрлықтың оңтүстік-шығыс жағалауында жиірек кездеседі, ал шөлді аймақтарда (әсіресе Сахарада) бұрынғы ылғалды кезеңдерді аңғартатын құрғақ арналар көп.
Кейбір аймақтарда су энергетикасы дамыған: мысалы, сарқырама ауданына жақын жерлерде су электр станциялары мен бөгендер салынған. Сондай-ақ Ніл алабында да инженерлік құрылыстар нәтижесінде кейбір тарихи сарқырамалар мен тасты босағалар су астында қалғаны белгілі.
Табиғи нысанның өзгеруі
Сарқырамалар мәңгі өзгеріссіз тұрмайды. Құлама судың екпіні ірі тастар мен малта тастарды ілестіріп әкеліп, тіпті ең қатты тау жыныстарын да біртіндеп мүжиді. Бұл процесс өте баяу жүрсе де, геологиялық уақыт өлшемінде сарқыраманың пішіні мен орны өзгеруі мүмкін.