Мәтел сөзге бір мысал
Қазақтың мақал-мәтел қазынасы
Мақал мен мәтелге бай халықтардың бірі — қазақ халқы. Қазақ мақалдары XIX ғасырда-ақ Еуропа жұртшылығына таныла бастады. Әдемі, әсерлі сөйлеуге ұмтылыс көбіне мақал-мәтелді орнымен қолдана білуге байланысты.
Халық мақалдары мен мәтелдерін жинау мен зерттеу ісінде көптеген ғалымдар еңбек етті. Белгілі бір жүйемен берілген, көлемді еңбектердің бірі — 1899 жылы Орынборда жарық көрген В. Катаринскийдің «Сборник Киргизских пословиц» атты жинағы. Онда мың жарымнан астам мақал-мәтел қамтылып, бірнеше тақырыпқа жіктелген.
Түркі халықтарындағы атаулар
- Өзбекше: мақал
- Қырғызша: мақал, лақаптар
- Татарша: мәкаль һәм әйтем
- Әзірбайжанша: аталар сөзі
- Ұйғырша: мақал вә тәтсил
- Түркіменше: нақылдар ве аталар сөзи
- Чувашша: ватнисем калани
Тақырыптық өріс
Қазақ мақал-мәтелдерінің тақырыптары сан алуан: туған жер, ел-отан, еңбек, денсаулық, өнер, төрт түлік, егіншілік, кәсіп, ынтымақ, достық, ерлік пен батырлық, жақсы мен жаман адам және басқа да қырлар.
Мақал мен мәтелдің айырмасы
Мақал мен мәтел — құстың қос қанатындай өзара жақын, бірақ айырмасы бар жанрлар. Мақалда адамның сезімі мен терең ойы ашық айтылып, тұжырым нақты беріледі. Ал мәтелде ой көбіне астарланып, бейнелі түрде жеткізіледі.
Мақалға мысалдар
- «Білімді өлмес — қағазда аты қалар, ұста өлмес — істеген заты қалар».
- «Оқусыз білім жоқ, білімсіз күнің жоқ».
- «Ағаш тамырымен, адам жолдасымен мықты».
Мәтелге мысал және мәні
«Сауысқан тоты боламын деп, жүрісінен жаңылыпты».
Бұл сөз сауысқан туралы ғана емес: өз болмысын жоғалтып, әсіре еліктегіш, әсершіл адамдарды сынайды. Өз қасиетін көмескілеп, ықпалдының көлеңкесіне тығылған жан өмір ағысында өзін таба алмай сандалады — мәтел осыны тұспалдайды.
Астарлы мәтелдердің әлеуметтік үні
Қазақ фольклорында «Шыбынның басына бақ қонса, самұрық құс сәлемге келер» деген мәтел бар. Мұнда өмірдегі жалған бедел, жылпостық, жағымпаздық, билікке жабысып күн көру секілді мінездер тұспалмен сыналады: бақ қонған «шыбынға» айналаның үйірілуі — құндылық өлшемі бұзылған сәттің бейнесі.
«Дүние — ақсақ елік жеткізбейді» дейтін мәтел де қиюы қашқан тірлікті «жалғаймын» деп шарқ ұрған кедейдің күйін, таусылған қуат пен бітпейтін бейнетті ықшам образға сыйғызады.
Өлеңдік өрнек
Фольклорист М. Әуезов мақал-мәтелдердің көпшілігі өлең түрінде келетінін, ассонанс пен аллитерацияның мол болатынын атап көрсеткен.
Мысал
Туған елдің қадірін, Шетте жүрсең білерсің. Тепкі көріп тентіреп, Текке жүрсең білерсің.
Қысқа нақылдар
- «Тозған қазды — топтанған қарға алады».
- «Сұлу сұлу емес, сүйген — сұлу».
Жаңылтпаш: тіл ұстартатын өлең-ойын
Жаңылтпаш — көптеген халық фольклорында кең тараған жанр. Қазақ жаңылтпаштарының ерте қағазға түскен үлгілері Ә. Диваев пен М. Ф. Гаврилов жазбаларынан кездеседі. Кейін жаңылтпаштар балалар басылымдарында жиі жарияланып, жеке жинақ болып та шықты.
А. Байтұрсынұлы жаңылтпашқа ғылыми анықтама беріп, оның мәнін былай түйіндейді: жылдам, қайта-қайта айтқанда тіл келмей немесе сөз бұзылып кететін тіркестерді әдейі құрастырып, келістірген шығарма — жаңылтпаш.
С. Сейфуллин жаңылтпаштың ойындық табиғатын ерекше атап өтеді: ол балалар мен жастардың тілін жаттықтырып қана қоймай, еркін сөйлеуге төселтетін, жарыса айтылатын ортақ ойын-тәжірибе.
Күлкі мен мағына ауысуы
Жаңылтпашта дыбыстар дұрыс айтылмаса, сөз басқа мағынаға ауысып, күлкі тудырады. Мысалы, интонация сақталмай тез айтылса:
Бастапқысы:
«Ақ тай ақ па? Қара тай ақ па?»
Жаңылысып кетуі мүмкін:
«Ақ таяқ па? Қара таяқ па?»
Тәрбиелік және салттық қызмет
Ертеректе жаңылтпаш тек балалардың ермегі емес, ересектердің де ойын-сауықтағы өнері болған. Кей деректерде ол өлең, ән білмейтін жастарға берілетін әзіл-сықақ «жаза» ретінде қолданылғаны айтылады.
Мысалдар
Қамаштан көріп қалашты, Қалашқа Жарас таласты. Бөлінсін десең қалаш тең, Талас, Жарас, Қамашпен.
Жаңбыр жауып келеді қар аралас, Бір топ әйел келеді шал аралас. Тауға қайың бітеді тал аралас. Бір топ сиыр келеді тана аралас.
Айыр атанды жүк қартайтар. Семіз қойды май қартайтар. Күйгелек менің атамды Жас қартайтпас, ой қартайтар.
Жаңылтпаштардың өлең құрылысы көбіне шағын әрі қарапайым: басты мақсат — әсем ұйқастан бұрын, дыбыс ойнату мен тіл оралымын жетілдіру. Сонымен бірге мазмұнында халық өмірінен танымдық деректер де, балаларды өнегеге баулитын ғибрат та ұшырасады.
Жұмбақ: ойды ұштайтын көркем жаттығу
Жұмбақ — әлем фольклорында маңызды орын алатын жанр. Қазақ жұмбақтары да ерте кезеңнен жиналып, зерттеліп келеді. Көне жазба үлгілері XIV ғасырдағы «Кодекс куманикус» пен М. Қашқаридің «Диуани лұғат-ат түрк» сияқты еңбектерінен кездеседі.
Революцияға дейінгі дәуірде жұмбақтарды жинауға М. Иванов, М. Ибрагимов, А. Лютш, П. М. Мелиоранский, А. Алекторов, Ә. Диваев сияқты зерттеушілер ат салысты. Қазақ жұмбақтарының толық жинағы 1959 жылы ғана жарық көрді.
Ғалымдар жұмбақтың шығу тегі рулық қоғамдағы әскери дипломатиямен, сондай-ақ отбасылық әдет-ғұрыптармен байланысты болуы мүмкін екенін айтады. М. Әуезовтің көрсетуінше, ердің даналығын, жүйріктігін жұмбақпен сынау — көне машықтардың бірі; кейде тұтас ертек жұмбаққа құрылып кетеді.
Тақырыптары
Профессор М. Ғабдуллин жұмбақтардың негізгі арналарын: жаратылыс пен табиғат, еңбек құралдары, жануарлар мен өсімдіктер, адам және оның өмірі, өнер-білім, техника сияқты салалар деп жүйелейді.
Тәрбиелік мәні
Жұмбақ — ойлануға мәжбүр ететін жаттығу ғана емес. Ол баланы байқағыштыққа, ең мәнді белгіні ажыратуға, ойды жинақтап аз сөзбен жеткізуге тәрбиелейді. Өлең ырғағы мен көркем теңеулер арқылы эстетикалық талғамды да жетілдіреді.
Классикалық жұмбақ үлгісі
Төбелбайдың төрт ұлы, Төбелесіп келеді. Ерубайдың екі ұлы Ерегісіп келеді. Алдындағы Аңғарбай Шөпшек теріп келеді. Артындағы Артықбай Шыбан қағып келеді. (Жауабы: түйе)
Мұндай жұмбақты түйенің төрт аяғы мен екі өркешін, шөпшек терген аузы мен шыбын қаққан құйрығын көз алдына елестете алатын бала шешеді. Дегенмен көне кәсіп пен ескі ұғымға қатысты кей жұмбақтар бүгінгі балаларға ауырлау болуы мүмкін.
Уақыт өзгерсе, жұмбақ та жаңарады
Көне бейнелі жұмбақ
Ат басты, Арқар мүйізді, Бөрі кеуделі, Бөкен санды (Жауабы: шегіртке)
Мұндағы бейнелерді (арқар мүйізі, бөрі кеудесі, бөкен саны) көзге елестету қиындаған сайын, мұндай жұмбақтардың ұғынылуы да сирейді.
Қазіргі өмірге жақын жұмбақтар
Шыр-шыр етеді,
Құлағыңнан өтеді.
Ұстай алсаң,
Сөйлеп кетеді.
(Жауабы: телефон)
Апам үшін қам жеген,
Тозаң жұтып, шаң жеген,
Жатыр үйде айдаһар,
Ондай мешкей қайда екен?
(Жауабы: шаңсорғыш)