Сөз саны
Оқулық мәтіндерінің лексикасы және оқушы сөздік қоры: назардан тыс қалып жүрген сәйкессіздік
БСО мәтіндерінің жиілік сөздіктеріне сүйене отырып, тіл заңдылықтарын түсіндіру барысында ерекше маңызды мәселенің бірі айқындалады: оқулық мәтіндеріне шығармалары енген әртүрлі авторлардың тілі мен оқушы тілі арасындағы сөздік қор алшақтығы әлі де оқулық құрастырушылар тарапынан жүйелі түрде ескерілмей келеді. Лексикалық бірліктерді іріктеуде баланың таным көкжиегін кеңейтетін, жаңа мән үстейтін сөздердің жеткілікті қамтылуы жиі назардан тыс қалады.
Мұнда тек оқулықтарда сирек кездесетін сөздер емес, сонымен қатар жиі қолданылғанымен, оқушы тілінде белсенді түрде орнықпаған немесе мүлде бейтаныс сөздер де маңызды. Демек, «жиі» және «таныс» ұғымдары әрдайым сәйкес келе бермейді.
Эксперимент: сөзді түсіндірудің сатылы тәсілі
Осы мақсатта 50-жылдардағы БСО мәтіндерінен оқушылар тілінде белсенді қолданылмайтын (жиі әрі сирек ұшырасатын) сөздерді анықтау үшін зерттеу жүргізілді. Эксперимент Шымкент қаласындағы №50, №64, №26, №47 қазақ мектептерінде және Қазығұрт ауданындағы Қ. Сәтбаев атындағы орта мектепте ұйымдастырылды.
Жұмыс тәртібі
- Алдымен әр сөз жеке-дара беріліп, оның мағынасын түсіндіру талап етілді.
- Мағынасы қиын сөздер түрлендіріліп, бірнеше нұсқада ұсынылды.
- Соңында сөздер өздері тіркесетін сөздермен бірге беріліп, оқушы ұғымына жақын үлгіде түсіндіру көзделді.
Түрлендіру арқылы түсіндіру
Мысалы, ақ етістігін түсіндіру үшін ағын, аққан, ағыз сияқты формалар қамтылды.
Тіркес арқылы түсіндіру
Айқар етістігі айқара аш түрінде, ал қылаула етістігі қылаулап жауды тіркесі арқылы берілді.
Бақылау барысында лексикалық бірліктер оқушылардың түсіну деңгейіне қарай үш топқа бөлінді: толық түсінетін, жартылай білетін, және мағынасы беймәлім (яғни сөздік қорында жоқ) бірліктер.
Сыныптар бойынша таныс және бейтаныс сөздердің үлесі
Жиналған статистикалық деректер 50-жылдардағы БСО мәтіндеріндегі лексикалық бірліктердің әр сынып оқушылары тіліндегі қолданысын нақтылауға мүмкіндік берді. Нәтижелер төмендегідей:
| Сынып | Оқулықтағы сөз саны | Оқушыға таныс | Оқушыға бейтаныс |
|---|---|---|---|
| 1-сынып | 3126 | 2264 | 862 |
| 2-сынып | 6513 | 4930 | 1583 |
| 3-сынып | 9344 | 6803 | 2541 |
Практикалық қорытынды
Оқулықтарда жиі қолданылғанымен оқушыларға бейтаныс сөздер, сондай-ақ сирек қолданылатын, бірақ танымдық маңызы жоғары сөздер іріктеліп, бастауыш сынып оқушыларының тілін байыту және сөздік қорын кеңейту мақсатында минимум сөздік құрастырылды.
Сыныптан сыныпқа өткендегі лексикалық өзгерістер
50-жылдардағы БСО мәтіндеріндегі лексикалық бірліктердің сынып сайын қайталануы және әр сыныпта алдыңғы сыныптарда кездеспейтін жаңа сөздердің енуі талданып, олардың оқушы сөздік қорын арттырудағы мүмкіндіктері сарапталды.
| Кезең | Сөз саны | Сәйкес келетін | Сәйкес келетін үлесі (%) | Сәйкес келмейтін үлесі (%) | Жаңа сөздер үлесі (%) |
|---|---|---|---|---|---|
| 1–2 сынып | 7014 | 2625 | 37,42 | 62,57 | 55,43 |
| 2–3 сынып | 10028 | 5829 | 58,12 | 41,87 | 30,06 |
| 1–3 сынып | 10298 | 4342 | 42,17 | 57,83 | 2,62 |
Кестедегі деректер 50-жылдардағы БСО мәтіндерінің сыныптан сыныпқа көшу барысындағы лексикалық өзгерістерін сипаттайды.
50-жылдар мәтіндерін 70-жылдар және БӘ мәтіндерімен салыстыру
50-жылдардағы БСО мәтіндерін 70-жылдардағы БСО және БӘ мәтіндерінің лексикасымен салыстыру мәтіндердегі сөздік қордың арақатынасын ашуға мүмкіндік берді. Нәтижесінде:
50 ж. БСО → 70 ж. БСО
50-жылдар мәтіндеріндегі 4042 сөз 70-жылдар мәтіндерінде кездеспейді.
70 ж. БСО → 50 ж. БСО
70-жылдар мәтіндеріндегі 5030 сөз 50-жылдар мәтіндерінде жоқ.
БӘ мәтіндері
4155 сөз БӘ мәтіндерінде қамтылмаған.
Бұл мәліметтер салыстырылып отырған мәтіндер арасындағы лексикалық айырмашылықтарды нақты көрсетуге жағдай жасайды.
Сирек қолданыстағы сөздердің статистикалық сипаты
Сирек қолданыстағы сөздердің үлесін салыстыру үшін әртүрлі жиілік сөздіктердің деректері қарастырылды. Мұнда F<4 — қолданыс жиілігі өте төмен бірліктерді сипаттайды.
| Жиілік сөздік | Сөз қолданыс (N) | Сөз саны (әртүрлі бірлік) | F<4 | F% (F<4 үлесі) |
|---|---|---|---|---|
| Балалар әдебиеті | 97260 | 11068 | 7692 | 69,48% |
| 50 ж. БСО | 185961 | 10298 | 6099 | 59,22% |
| 70 ж. БСО | 241984 | 12281 | 7373 | 60,03% |
| 90 ж. БСО | 226374 | 12813 | 7651 | 59,71% |
| 2000 ж. БСО | 368965 | 13869 | 7952 | 57,15% |
| Орыс тілі (Засорина, 1966) | 120843 | 14206 | 9089 | 63,98% |
| Абай (көркем әдебиет) | 46819 | 6017 | 3877 | 64,43% |
Салыстырудан шығатын байқалым
1950–2000 жылдар аралығындағы оқулықтарды салыстыру ең аз кездесетін сөздердің үлесі шамамен 57–60% аралығында болатынын көрсетеді. Ал көлемі шамамен 100 000 сөз қолданысқа жуық таңдамада (мысалы, балалар әдебиеті) бұл көрсеткіш 69–70% деңгейіне дейін өседі; флективті тілдерде ол 64–70% шамасында болуы мүмкін (Засорина деректері).
Осы айырмашылықтарды флективті тілдер мен агглютинативті тілдерді ажырататын типологиялық сипаттамалардың бірі ретінде де қарастыруға болады.
Неліктен оқулық мәтіндерінде сирек сөздердің үлесі төмен?
Оқулық мәтіндерін құрастыруда көбіне білімділік, ғылыми-әдістемелік және тәрбиелік қырларына, авторлық прагматика мен аялық білім мәселелеріне басымдық беріледі. Ал алынған мәтіндердің сөздік қоры, лексикалық байлығы, жаңа сөздердің жеткілікті қамтылуы секілді көрсеткіштер жүйелі түрде екінші кезекке ығысып қалады.
Болашақта оқулық құрастыру барысында осы өзекті мәселе міндетті түрде ескерілгені жөн.
Ғ көрсеткіші: мәтіннің лексикалық «жұтаңдығын» өлшеу
Таңдама көлемінің ұлғаюы орташа алғанда әрбір лексикалық бірлікке сәйкес келетін мәтіндегі сөз қолданыстар санының (Ғ) артуына алып келеді. Ғ шамасы таңдаманың жалпы көлемін мәтіндегі әртүрлі лексикалық бірліктердің жалпы санына бөлу арқылы есептеледі:
Формула
Ғ = N / V (мұнда N — сөз қолданыс саны, V — әртүрлі лексикалық бірліктер саны)
Ғ мәтін жанрына, тақырыбына және тіл құрылысына байланысты өзгеріп отырады. Маңыздысы: Ғ көрсеткіші көбіне мәтіннің лексикалық әртүрлілігін жанама сипаттайды. Ғ мәні жоғары болған сайын, мәтіндегі әртүрлі лексикалық бірліктер салыстырмалы түрде аз болады; Ғ төмендеген сайын, мәтін лексикасы әр алуандана түседі.
Келтірілген мәндер бойынша салыстыру
- 50-жылдар оқулықтары: Ғ = 18,05
- 70-жылдар оқулықтары: Ғ = 19,70
- БӘ мәтіндері: Ғ = 8,78
- Абай шығармалары: Ғ = 7,78
Бұл деректер бойынша 50-жылдардағы оқулықтар мәтіндерінің лексикасы 70-жылдармен салыстырғанда біршама әртүрлі көрінеді. Ал БӘ және Абай мәтіндеріндегі Ғ мәндерінің төмен болуы олардың лексикалық әр алуандығы жоғары екенін аңғартады.
Мұның себебі түсінікті: БСО мәтіндері көбіне әртүрлі авторлар шығармаларынан алынған үзінділерден және көлемі шағын мәтіндерден құралады. Әр автордың тіл байлығы әркелкі болғандықтан, шағын үзінділер олардың толық сөздік қорын қамти алмайды. Ал Абай шығармаларының тілдік байлығы салыстырылып отырған таңдама мәтіндерден басым екені, ұлы ақын мәтіндерінің тұтастығы мен стильдік-лексикалық мүмкіндіктерінің кеңдігін көрсетеді.