Тұжырымдаманың мақсаты
Тұжырымдама: мәні және құқықтық негізі
Қазақстан Республикасындағы 12 жылдық жалпы орта білім беру тұжырымдамасы — жалпы орта білім беру жүйесінің мақсаты, міндеттері, ұйымдастыру ұстанымдары мен бағыттарын айқындайтын негізгі құжат.
Құжат Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңына, «Қазақстан Республикасын 2020 жылға дейін дамытудың стратегиялық жоспарына», Қазақстан Республикасында білім беруді 2020 жылға дейін дамытудың мемлекеттік бағдарламасына, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ә. Назарбаевтың ел дамуына қатысты жолдауларына, Болон үдерісі аясындағы Еуропа елдері білім министрлерінің ұсынымдарына және ЮНЕСКО-ның үздіксіз білім беру туралы ұсынымдарына сәйкес әзірленді.
Неге 12 жылдық білім беру қажет?
Қоғамдық өзгерістердің қарқыны
Жаһандану дәуірінде байланыс құралдарының жедел дамуы ойлау, қарым-қатынас және өмір сүру дағдыларын түбегейлі өзгертті. Қоғамның негізгі капиталы ретінде адамның интеллекті, әл-ауқаты, икемділігі және жасампаз әрекетке қабілеті алдыңғы қатарға шықты.
Тұлғаға қойылатын жаңа талаптар
Қазіргі жағдайда қоғамға тек бейімделетін ғана емес, шынайы өмірге белсенді қатысып, оны жақсартуға ықпал ете алатын бәсекеге қабілетті тұлға қажет. Сондықтан креативтілік, белсенділік, әлеуметтік жауапкершілік, ой-өрістің кеңдігі, жоғары кәсіби сауаттылық және танымдық әрекетке қызығушылық сияқты қасиеттердің маңызы артады.
Мазмұнның артық жүктемесі және салдары
Қазақстандық жалпы орта білім мазмұны көбіне пән бойынша білім, білік және дағдыны игеру тәртібімен шектеліп, оқушының өмірлік құзыреттілігін қалыптастыруға жеткілікті деңгейде бағдарланбай келеді. Ақпараттың шамадан тыс көптігі оқуға ынтаның төмендеуіне және денсаулықтың әлсіреуіне әсер етуі мүмкін.
Әлемдік тәжірибе мектеп бітірушінің әлеуметтік және қоғамдық өмірдегі тұрақты өзгерістерді ескере отырып, қоғамға еркін кірігуіне жағдай жасайтын жалпы орта білімнің даму қарқынын арттыру қажеттігін көрсетеді. Сонымен бірге мектептің тұлғалық даму, әлеуметтендіру және психикалық-физиологиялық денсаулықты сақтау рөлін күшейту маңызды.
Тұжырымдаманың мақсаты мен міндеттері
Негізгі мақсат
12 жылдық мектеп жағдайында Қазақстан Республикасының жалпы орта білім беру жүйесін жаңарту жолдарын және дамыту стратегиясын айқындау.
1) Білім беру моделін ашып көрсету
12 жылдық мектептегі білім берудің мақсаттарын, міндеттерін, құрылымын, мазмұнын және оқу-тәрбие үдерісін ұйымдастыру ерекшеліктерін нақтылау.
2) Экономикалық негіздеме
12 жылдық білім беруге көшудің қаржылық-экономикалық негіздемесін әзірлеу.
3) Нәтижелерді айқындау
Тұжырымдаманы іске асырудан күтілетін нәтижелерді анықтау.
Тұжырымдаманың құрылымы
Тұжырымдама білім беруді жүйелі жаңғыртуға бағытталған өзара байланысты бөлімдерден тұрады:
- Негіздеме: әлемдік үрдістер мен отандық тәжірибеге сүйене отырып, 12 жылдыққа көшудің алғышарттары.
- Мақсат және күтілетін нәтижелер: білім берудің түпкі нәтижелерін айқындау.
- Құрылым: жалпы орта білім беру сатылары мен ұйымдастырылуы.
- Мазмұнды жаңарту: оқу мазмұнын жетілдірудің негізгі бағыттары.
- Үдерісті ұйымдастыру: оқу-тәрбие процесінің ерекшеліктері.
- Педагогикалық кадрлар: мұғалімдерді даярлау және қолдау.
- Бағалау жүйесі: күтілетін нәтижелерді бағалау тәсілдері.
- Басқару: жалпы орта білім беру жүйесін басқару.
- Іске асыру шарттары: 12 жылдық білім беру тұжырымдамасын жүзеге асыруға қажетті жағдайлар.
Әлемдік үрдістер және отандық тәжірибе
Әлемдік дамудың негізгі үрдістері
- Қоғам дамуының қарқындылығы.
- Постиндустриялық, ақпараттық қоғамға көшу және мәдениаралық өзара ықпалдастықтың кеңеюі.
- Халықаралық ынтымақтастықтың күшеюі және соның аясында ғаламдық проблемалардың өсуі.
- Қоғамның демократиялануы.
- Экономиканың жедел дамуы және бәсекелестіктің артуы.
- Адам капиталы құндылығының артуы.
Білім берудегі стратегиялық бетбұрыс
Дамыған елдерде білім беру философиясы мен әдіснамасын жаңарту, мазмұнды құру тәсілдерін өзгерту, жетілдірілген модельдерді әзірлеу және басқарудың тиімді құралдарын іздеу үрдісі күшейді. Тиімсіз дәстүрлі оқыту стилін ығыстырып, оқушылардың танымдық белсенділігі мен өзіндік ойлауын дамытатын дамыта оқытуға және сындарлы білім беру моделіне көшу — әлемдік білім берудің маңызды бағыты.
Қазақстандағы жаңарту қадамдары және шешілмеген мәселелер
Соңғы жылдары қазақстандық мектептің келбеті өзгеріп, білім беруді жаңартуға бағытталған нақты қадамдар жасалды: мемлекеттік жалпыға міндетті білім стандарттары әзірленіп енгізілді, жоғары білімде кредиттік технологияға негізделген үш сатылы модель енгізілді, вариативті білім беру дами бастады, білім сапасын бағалау критерийлерін әзірлеу жұмыстары қолға алынды.
Даму деңгейіне кері әсер ететін факторлар
- Орта білім беру жүйесінде диагностикалық мақсаттылықтың жеткіліксіздігі.
- Білім берудің тұлғалық дамуға емес, формальды нәтижелерге көбірек бағдарлануы.
- Оқу жетістіктерін бағалауда шынайылықты толық қамтамасыз етпейтін, оқушыны ынталандырмайтын ескі жүйенің сақталуы.
- Жасөспірімдердің тұлғалық, азаматтық және адамгершілік қасиеттерінің жеткіліксіз дамуы, өзін-өзі анықтау мотивтерінің әлсіздігі.
Қазақстанның қазіргі геосаяси, экономикалық және әлеуметтік жағдайы, сондай-ақ әлемдік білім кеңістігіне кірігуі орта білім мазмұны мен құрылымын, мақсаттарын қайта қарауды және оқыту мерзімін кеңейтуді талап етеді.
12 жылдық модельдің халықаралық контексі
Халықаралық стандарттың қалыптасуы
Қазіргі кезеңде 12 жылдық мектепке негізделген халықаралық білім беру стандарты кең таралған. Еуропа кеңесінің 1992 жылғы декларациясына сәйкес, 12 жылдық білім беру әлемнің 136 елінде жүзеге асырылады.
Қай елдер таңдады?
Дамыған елдерден АҚШ, Жапония, Германия, Франция және басқалары 12 жылдық модельмен оқытады. ТМД кеңістігінде бұл мерзімді Беларусь, Украина, Өзбекстан және Балтық елдері таңдаған. Қазақстан үшін 12 жылдыққа көшу білім берудің жаңа ұлттық моделін жобалау жөніндегі стратегиялық міндеттерді шешуге мүмкіндік береді.
12 жылдық білім берудің мақсаты және күтілетін нәтижелері
Басты мақсат
Өзінің және қоғамның мүддесінде өзін-өзі белсенді етуге дайын, өзгермелі ортада өмір сүруге бейім, бәсекеге қабілетті әрі құзыретті, шығармашыл және білімді тұлғаны дамыту және қалыптастыру.
Реформаның бағыт-бағдары
Елдегі жаңа білім беру реформасы 12 жылдық оқытуға көшу арқылы шығармашылықпен дамыған жеке тұлғаны қалыптастыруға бағытталған ұлттық үлгіні жасауды көздейді. Бұл — «жалпыға арналған білім» моделінен «өмір бойы білім алу» қағидатына жақындау және әлемдік білім беру кеңістігіне жедел кірігуді қамтамасыз ету.
Ел дамуы және білімнің рөлі
Қазақстан тәуелсіздіктің қысқа тарихи кезеңінде әлемдік қоғамдастыққа ықпалдаса отырып, экономикалық өсімге қол жеткізді. Бұл жағдайда адами капиталды жүйелі дамыту білім беру сапасына, оқу мазмұнының өзектілігіне және әділ бағалау жүйесіне тікелей байланысты.
Тәжірибелік-эксперименттік жұмыс және мониторинг
12 жылдық білім беруді енгізу тәжірибелік-эксперименттік жұмыстар арқылы сүйемелденеді. Эксперименттің әртүрлі санаттарын қамти отырып, педагогикалық тиімділік пен әлеуметтік әсерді айқындау мақсатында жүйелі мониторинг жүргізіледі.
Диагностикалық қамтамасыз ету
Республикалық және өңірлік деңгейлерде әзірленген диагностикалық құралдар жинақталып, білім сапасын бағалауды жетілдіруге бағытталған жинақ (диагностикалық пакет) құрастырылды.