Құқықтық мемлекеттің қағидалары
Саяси ғылымда құқықтық мемлекеттің қалыптасу теориясы мен тәжірибесі ұзақ әрі тағылымдық тарихына қарамастан, әлі де жеткілікті деңгейде зерттеліп бітпеген тақырыптардың бірі болып саналады. Құқықтық мемлекет идеясы ежелгі дәуірден бастау алады: Ежелгі Грекия ойшылдары азаматты саяси адам, қоғам мүшесі ретінде қарастырып, оның қоғам заңдарын орындауға міндетті екенін атап көрсеткен.
Қоғамда әр адамның өз құқықтары мен міндеттері бар. Алайда адамның қоғамға бағынуы оның тұлғасын басып-жаншуға ұласпауы тиіс. Мемлекет азаматтық өмірдің міндетті нормаларын заң арқылы бекітіп, басқаруды құқыққа негіздеуі қажет.
Құқықтық мемлекет идеясының тарихи бастаулары
Платон заң үстемдігі туралы ойды ерекше атап өткен. Ол заң әлсіз, ал билік жеке адамның ырқына бағынған мемлекет жақын арада күйрейді деп есептеген. Керісінше, заң билеушілерден жоғары тұрған жерде, ал билеушілер заңға бағынған кезде мемлекет берік болып, қоғамға игілік сақталады деген тұжырым айтады.
Негізгі ой
Құқықтық мемлекет құндылығы халық егемендігін биліктің қайнар көзі ретінде бекітуінде, адамның құқықтары мен бостандықтарына кепілдік беруінде және мемлекеттің қоғамға бағынуында жатыр.
Құқықтық мемлекеттің тұтас тұжырымдамасы XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың басында қалыптасты. «Құқықтық мемлекет» ұғымы XIX ғасырдың бірінші жартысында неміс ғалымдары К. Велькерт пен Р. фон Моль еңбектерінде қолданылып, кейін еуропалық әдебиетте орнықты.
Қалыптасудың алғышарттары: меншік, азаматтық қоғам, азаматтық сана
Құқықтық мемлекетті қалыптастырудың маңызды алғышарттары ретінде жеке меншік, азаматтық қоғам және азаматтық сана аталады. Бұлардың маңызы олардың жеке-дара өмір сүруімен ғана емес, ең алдымен өзара ықпалдасуымен, бірін-бірі толықтырып күшейтуімен айқындалады.
Жеке меншік
Жеке меншік тиімді болуы үшін оның сенімді қорғалуы қажет. Қорғалмаған меншік экономикалық белсенділікті де, азаматтың дербестігін де әлсіретеді.
Азаматтық қоғам
Азаматтық қоғам қоғамдық қатынастардың мемлекеттен белгілі бір деңгейде дербес, автономды болуын көздейді. Бұл тек мемлекеттік билік ішкі шектеулерге ие болып, адам құқығы басымдыққа шыққанда мүмкін.
Азаматтық сана
Азаматтық сана адам мен мемлекеттің өзара міндеттерін мойындаудан көрінеді: мемлекет тәртіп пен қауіпсіздікті қамтамасыз етеді, ал азамат заңды сақтап, қоғамдық жауапкершілікті түсінеді.
Құқықтық мемлекеттің қалыптасуы жеке және қоғамдық өмірдің барлық саласын жүйелі демократияландырумен тығыз байланысты. Өркениетті заңдылық қағидаларын сақтау, құқықты құрметтеу, сондай-ақ демократиялық принциптердің бұрмалануына жол бермейтін тұрақты саяси-құқықтық механизмдерді орнықтыру қажет.
Құқық үстемдігі және адам құқығының табиғи сипаты
Құқықтық мемлекет — гуманизм, әділдік, теңдік, демократия және тұлғаны құрметтеу сияқты құндылықтар өлшемге айналған, құқық идеясы жоғары тұратын мемлекеттік ұйым. Қайырымдылық пен аяушылық білдіру құқықтың шеңберінен тыс, моральдық категориялар болғанымен, қоғамның құқықтық өмірі осы қырынсыз толық өркениетті сипат ала бермейді.
Құқық демократиялық қоғамға нұқсан келтіретін бассыздыққа, құқық бұзушылыққа және өзге де келеңсіз құбылыстарға қарсы тұруға қабілетті болуы тиіс. Ол тұлғаның еркін дамуына жағдай жасап, әлеуметтік еркіндіктің ең жоғары формаларын қамтамасыз етеді. Сондықтан құқықтық мемлекет адамның бостандығын, ар-намысын, абыройын қорғаудың маңызды практикалық тетігі саналады.
Түйінді қағида
Адам құқықтары мен бостандықтары мемлекеттің «сыйы» емес. Олар әрбір тұлғаның тумысынан ажырамайтын қасиеті. Мемлекет халық үшін қызмет етеді, халық мемлекет үшін өмір сүрмейді.
Азаматтың құқығы мен бостандығын жариялау және заңда бекіту маңызды, бірақ оны шынайы қамтамасыз ету одан да маңыздырақ. Құқықтарға нақты кепілдік берілген жағдайда ғана адамның құқықтық мемлекетте өмір сүріп жатқаны айқын көрінеді.
Құқықтық мемлекет құқықтың басымдығын, құқықтық заңның жоғары күшін, халықаралық құқықтың артықтығын, сондай-ақ тар шеңбердегі таптық, ұлттық немесе жергілікті мүдделерден жалпыадамзаттық құндылықтардың басымдығын мойындайды. Егер халықаралық құқық бұл құндылықтарды бекітсе, мемлекет оны өз ішінде тек танумен шектелмей, міндетті түрде кепілдендіруі тиіс.
Құқықтық мемлекеттің қалыптасу үрдісі
Құқықтық мемлекетті қалыптастыру — ұзаққа созылатын әрі күрделі үрдіс. Ол саяси құрылымды жаңғыртуды, экономиканың және әлеуметтік-мәдени, рухани өмірдің жаңа сапада дамуын, құқықтық сана мен құқықтық мәдениетті көтеруді, құқық пен құқықтық заңдарға құрметті күшейтуді талап етеді.
Мұндай мемлекетте құқық қорғау органдары тек жазалаушы мекеме емес, адамның құқықтары мен бостандықтарын, ар-намысын және абыройын қорғайтын тиімді құрал болуы тиіс. Құқықтық мемлекеттің түпкі мақсаты — көпшілік саяси билік пен билікке бағыныштылардың өзара қарым-қатынастарын құқықтық формада бекіту, барлық азаматтардың теңдігі мен еркіндігін мойындау және құқықтарға нақты кепілдік беру.
Теориялық және практикалық тәжірибе құқықтық мемлекеттің қоғамдық билікті ұйымдастырудың қажетті құқықтық формасы екенін дәлелдейді. Сонымен бірге әртүрлі елдердегі тәжірибе құқықтық мемлекет үлгілерінің сан алуан екенін, әрбір нұсқаның өзіндік ерекшелігі бар екенін көрсетеді. Соған қарамастан, құқықтық мемлекеттің пайда болуы адамзат өркениетінің жалпы демократиялық жетістігі ретінде бағаланады.
Құқықтық мемлекеттің негізгі қағидалары (белгілері)
- құқықтық заңның жоғарылығы;
- қоғамдық өмірдің барлық саласында заң үстемдігі;
- тұлға еркіндігінің бұлжымас болуы;
- құқықтар мен мүдделердің, ар-намыс пен абыройдың мызғымастығы;
- оларды мемлекет тарапынан қорғау және кепілдік беру;
- мемлекет пен тұлғаның өзара жауапкершілігі мен сенімі;
- биліктің заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына бөлінуі;
- заңның орындалуын қадағалайтын тиімді бақылау нысандары.
Заңның жоғарылығы және Конституцияның үстемдігі
Құқықтық заңның жоғарылығы қағидасы қоғамдық өмірдің барлық саласындағы мәселелерді әрекет етуші демократиялық Конституция негізінде шешуді білдіреді. Билік органдарының Конституцияға қайшы келетін нұсқаулары, қаулылары мен ведомстволық актілері заңсыз деп танылады: олар күшін жоюға немесе тоқтатылуға тиіс, ал азаматтар мұндай актілерді орындауға міндетті емес.
Заңды халық тікелей немесе бүкіл халықтың өкілі саналатын депутаттар арқылы қабылдайды. Сондықтан қоғамдық қызмет Конституция бекіткен заңдарға қатаң сәйкес жүзеге асуы керек.
Тұлға еркіндігі және құқықтардың кепілдігі
Құқықтық мемлекет әрбір азаматқа тұлға ретінде жан-жақты дамуға мүмкіндік беретін басты міндетін табандылықпен орындауы тиіс. Тұлғаның құқықтары мен мүдделері, ар-намысы мен абыройы мызғымас деп танылып, мемлекет тарапынан қорғалуы және кепілдендірілуі қажет.
Адам өз еркіндігі мен құқығының бар екенін түсінумен қатар, қоғам мүшесі ретінде белгілі бір тәртіпке бағыну қажеттігін де ұғынуға тиіс. Егер мемлекет қоғамдағы тәртіп пен тыныштықты сақтау мақсатында шектеулердің шегін айқындамаса, бағыну тұлғаны басып-жаншуға дейін апарып соқтыруы мүмкін.
Биліктің бөлінуі және өзара тежемелік
Құқықтық мемлекетте биліктің бөлінуі олардың өзара әрекеттесуінің ұйымдық-құқықтық механизмін қамтиды: әр тармақ өз құзыреті шеңберінде тежеу мен тепе-теңдікті сақтайды, басқа тармақтардан дербестік пен тәуелсіздікті қамтамасыз етеді. Билікті бөлу — құқық пен мемлекеттің дамығандығының көрсеткіші; онсыз құқықтық мемлекет пен құқықтық заңдардың толыққанды болуы мүмкін емес.
Заң шығарушы билік
Парламент пен жергілікті өкілді органдар құқық нормаларына сәйкес заңдық актілер қабылдайды.
Атқарушы билік
Қабылданған заңдарға сүйене отырып, қоғамды басқаруды және мемлекеттік бағдарламалардың орындалуын қамтамасыз етеді.
Сот билігі
Қоғамда және мемлекеттік билік жүйесінде заңдардың бұзылмауын қамтамасыз етіп, құқықтың қорғалуына кепіл болады.