Қазақстандағы бағалы қағаздар нарығының даму деңгейі туралы қазақша реферат

1996 жылдың мамыр айында 1996–1998 жылдарға арналған бағалы қағаздар нарығын дамыту бағдарламасы бекітілді. Сол кезеңдегі басты мақсат — нарықтың тиімді жұмыс істеуі үшін қажетті инфрақұрылымды құру. Мұндай бағдарламалар уақыт өте жаңартылып отыруы заңды, өйткені бағалы қағаздарды шығару, орналастыру және айналымға түсіру күрделі экономикалық әрі құқықтық қатынастарға, сондай-ақ сыртқы факторларға тәуелді.

Сол факторлардың қатарына жекешелендірудің қолданылған тетіктері мен мемлекеттік ішкі қағаздар нарығындағы өзгерістер де кіреді. Нарық құрылымында негізгі қаржылық құралдар ретінде акциялар және мемлекеттік бағалы қағаздар аталды.

1997 жылғы 1 маусымдағы дерек бойынша 3758 акционерлік қоғам акция шығарылымын тіркеуден өткізген. Олардың басым бөлігі — бұрынғы кәсіпорындардың акционерлік қоғамға айналуының нәтижесі. 1995–1997 жылдардағы акциялар шығарылымының көлемі 304,421310 млрд теңгені құраса, 1997 жылдың қаңтар–маусым аралығында 110,746 млрд теңге болды. Осы кезеңде жалпы өнім өндіру 358 млрд теңге болғаны да аталады.

Корпоративтік бағалы қағаздар нарығын талдағанда, қайта шығарылым (қосымша эмиссия) кәсіпорындардың қор нарығы арқылы инвестиция тартуға белгілі бір дәрежеде дайын екендігін білдіретін белгі ретінде қарастырылады. 1 маусымдағы қайта шығарылым акцияларының көлемі 63,3525 млрд теңгеге бағаланған.

2003 жылдың мамыр айындағы дерек бойынша Қазақстан қор биржасында 4 акционерлік қоғамның мемлекеттік пакеттері саудаға шығарылған. Солардың біреуі бойынша ғана 5 041 050 теңге көлемінде сауда жасалғаны көрсетіледі. Жалпы алғанда, бастапқы нарық салыстырмалы түрде қалыптасқанымен, екінші нарықтың баяу дамуы байқалады.

Бұл баяулықтың салдары айқын: өтімділіктің төмендігі инвестор тәуекелін арттырады, әділ бағаның қалыптасуын қиындатады және компаниялардың жаңа капитал тартуына кедергі келтіреді.

Қазақстан қор биржасы — республика аумағында қызмет ететін негізгі биржалық алаң. Ұйымдастырушылық-құқықтық тұрғыдан қор биржасы — регламенттелген режимі бар, сатушылар мен сатып алушылардың арасында биржалық делдалдардың қатысуымен ресми бекітілген ережелер бойынша сауда мәмілелері жасалатын қаржылық делдалдық институт.

Биржа мен оның персоналы бағалы қағаздармен тікелей мәміле жасамайды: ол мәміле қатысушыларына жағдай жасайды, саудаға қызмет көрсетеді, тараптарды байланыстырады, ақпараттық, консультациялық және арбитраждық қолдау ұсынады, технологиялық инфрақұрылым береді.

Биржадағы мәмілелер қолданыстағы заңнамаға сәйкес жүзеге асырылады. Сонымен бірге мемлекет биржалық сауданың тұрақтылығына немесе тәуекелдердің толық жойылуына кепілдік бермейді — бұл капитал нарығының табиғи сипаты.

Қазақстанда құнды қағаздар нарығының дамуы 1991–1994 жылдары бұрынғы мемлекеттік кәсіпорындарды акционерлік қоғамдарға айналдырудан басталды. Осы уақытта қор нарығының элементтері мен институттары құрылып, соның ішінде құнды қағаздар жөніндегі уәкілетті органдардың қызметі жолға қойылды. Алғашқы кезеңде нарықта негізінен мемлекеттік бағалы қағаздарды орналастыру аукциондары басым болды.

1995–1998 жылдары алғашқы даму бағдарламасы қабылданып, заңнамалық база қалыптастырылды, нарық инфрақұрылымын құру жұмыстары аяқталды. 1999–2000 жылдары негізгі назар шаруашылық субъектілерін құнды қағаздар нарығына кеңірек тартуға ауды. Кейінгі жылдары инвестициялық тартымдылықты арттыру және нарық ауқымын кеңейту бағытындағы жұмыстар жалғасты.

Қазақстанда мемлекеттік бағалы қағаздар нарығы салыстырмалы түрде белсендірек болғанымен, корпоративтік бағалы қағаздар — әсіресе акциялар шығару мен еркін айналымға енгізу — кешеуілдеп отыр. Акционерлік қоғамдар көп болғанымен, олардың акцияларының кеңінен саудаға түсіп, өтімді құралға айналғаны жиі байқалмайды. Ал мемлекеттік қағаздар көбіне жинақтаушы зейнетақы қорлары сияқты институционалдық қатысушылар арасында шоғырланады.

Нарық тар болған кезде халық үшін қаржыны сақтаудың ең сенімді жолы ретінде банк депозиттері алға шығады. Кейбіреулер құнсызданудан қорғану және табыс табу үшін саудаға немесе жылжымайтын мүлікке инвестиция салуға ұмтылады. Бұл үрдістер әсіресе ауылдық жерлерде сауда арқылы, қалаларда жылжымайтын мүлік арқылы жиірек көрінеді.

Корпоративтік облигациялар сегменті де біртіндеп байқалғанымен (мысалы, ипотекалық ұйымдардың облигациялары), мұндай құралдардан түсетін негізгі пайда көбіне ірі қатысушылардың еншісінде қалып қояды.

Акциялар еркін саудаға шыққанда компания ішінде және айналасында білікті акционерлер қалыптасып, басқарма алдында нақты талаптар қоюы мүмкін. Бұл — нарықтың табиғи логикасы: қағаз тартымды болуы үшін компания табысты жұмыс істеп, келешекке айқын стратегия ұсынуы қажет.

Корпоративтік басқару — топтық (корпоративтік) мүддені білдіретін жүйе. Ол менеджменттен тұрақты кәсібилікті, есептілікті, стратегиялық тәртіпті талап етеді. Мұндай «ашықтық сынағына» барлық компаниялардың дайын болмауы — корпоративтік бағалы қағаздар нарығының кеңеюін тежейтін себептердің бірі.

Қазақстандағы бағалы қағаздар нарығында инфрақұрылым мен мемлекеттік бағалы қағаздар сегменті салыстырмалы түрде орныққан. Дегенмен корпоративтік сектордың өтімділігі, ашықтығы және кең инвесторлық базаға сүйенуі әлі де жеткіліксіз.

Егер қор нарығының қалыптасуы созылыңқы сипат алып, көпшілік қатысушылары кең тартылмаса, бұл экономиканың тежеуші факторына айналуы мүмкін. Мұндай жағдайда сырттан және іштен келетін қаржыны экономиканың әртараптанған салаларына тиімді бағыттау қиындайды, ал халық пен институционалдық ұйымдардың қолындағы капитал толық әлеуетімен жұмыс істемей қалуы ықтимал.