Дизель моторларының жіктелуі

Дизель моторлары отын беру жүйесіне және басқару тәсіліне қарай бірнеше түрге бөлінеді. Төмендегі жіктеу дизельді қозғалтқыштардың конструкциялық айырмашылықтарын түсінуге көмектеседі.

Орталық жоғары қысымды механикалық реттегіші бар насос және әр цилиндрге орнатылған форсункалар.
Электронды басқару жүйесі бар орталық жоғары қысымды насос және әр цилиндрге орнатылған форсункалар.
Механикалық беріліспен реттелетін насос-форсункалы жүйе.

Электронды басқару жүйелі дизель моторларының жұмысы оқу құралдарының III бөлімі, §5-тарауында кеңірек қарастырылады.

Төрт тактілі дизель моторының жұмыс циклі

Дизельді моторлардың көпшілігі төрт тактілі принциппен жұмыс істейді: енгізу, сығылу, жұмыстық жүріс (ұлғаю) және шығару. Әр такт кезінде цилиндр ішінде қысым мен температура өзгеріп, қозғалтқыштың механикалық жұмысы түзіледі.

I такт — енгізу

Иінді біліктегі шатунның көмегімен поршень төмен қарай жылжиды. Осы кезде енгізу клапаны ашылып, цилиндрге таза ауа толады, ал шығару клапаны жабық күйде қалады. Такт соңында енгізу клапаны жабылады.

Енгізу тактісінің соңында цилиндрдегі қысым орта есеппен 0,08–0,095 МПа, температурасы 30–50°C шамасында болады.

II такт — сығылу

Поршень жоғары көтерілгенде екі клапан да жабық болады, сондықтан цилиндрдегі ауа сығылады. Сығылу барысында ауа қызады, ал қысым айтарлықтай өседі.

Жоғары сығылу дәрежесіне байланысты цилиндрдегі қысым 4 МПа-ға дейін көтерілуі мүмкін.

Сығылу тактісінің соңында форсунка арқылы цилиндрге дизель отынының белгілі бір мөлшері майда тозаңдатылған күйде бүркіледі.

III такт — жұмыстық жүріс (ұлғаю)

Отынның майда бөлшектері қызып, қатты сығылған ауаға жанасқанда өздігінен тұтанады. Жану нәтижесінде қысым күрт өсіп, поршень төмен қарай ығысады. Түзілген күш шатун арқылы иінді білікке беріліп, механикалық жұмыс өндіріледі.

Жұмыстық жүрісте цилиндрдегі қысым 8 МПа-ға дейін көтерілуі мүмкін.

Кей жүйелерде отын жану камерасында тікелей тозаңдатылады: сығудың соңында отын форсункадан шамамен 12–40 МПа қысыммен бүркіледі.

Отын форсункаға жоғары қысымды насос арқылы отын өткізгішпен беріледі, ал кейбір моторларда отын бірден насос-форсунка арқылы цилиндрге жеткізіледі.

IV такт — шығару

Поршень жоғары қарай жылжығанда шығару клапаны ашылады. Пайдаланылған газ алдымен артық қысымның әсерімен, кейін поршень қозғалысының әсерімен цилиндрден шығарылады. Поршень жоғарғы шектік нүктеге жеткенде шығару клапаны жабылып, енгізу клапаны ашылады да, цикл қайта басталады.

Жану процесі толық бір сәтте аяқталмайды: шамамен 600°C-қа дейін қызған ауада тозаңдалған отынның бір бөлігі поршень жоғарғы шектік нүктеге жеткенше жанып үлгереді, ал қалған бөлігі кейінірек жанады. Осы кезде қысым 3,5–5,0 МПа аралығына дейін артуы мүмкін.

Қысқаша түйін

Дизель моторы ауаға жоғары сығылу беру арқылы оны қыздырып, отынды майда тозаң түрінде бүркіп, жануды өздігінен тұтандыру принципімен жүзеге асырады. Төрт такт бір-бірін үздіксіз алмастырып, иінді білікте тұрақты механикалық жұмыс өндіреді.