Қылмыс құрамының түрлері туралы қазақша реферат
Қылмыс құрамының мазмұнын терең ашу, оның белгілерін нақтылау және нақты жасалған іс-әрекетті дұрыс саралау үшін қылмыс құрамдары белгілі критерийлер бойынша жіктеледі. Қылмыстық құқық ғылымында мұндай бөлудің негізгі өлшемдері:
- іс-әрекеттің қоғамға қауіптілігінің дәрежесі мен мәні;
- қылмыс құрамының құрылысы (құрылымдық ерекшелігі).
1) Қоғамға қауіптілік дәрежесіне қарай қылмыс құрамдарының түрлері
Негізгі қылмыс құрамы
Негізгі қылмыс құрамы — белгілі бір іс-әрекет түріне тән негізгі және тұрақты белгілер ғана қамтылатын құрам. Бұл құрамда жауаптылықты ауырлататын да, жеңілдететін де мән-жайлар арнайы көрсетілмейді.
Мысал ретінде Қылмыстық кодекстің 96-бабының 1-бөлігін келтіруге болады: онда кісі өлтірудің жай түрі ғана сипатталып, ауырлататын немесе жеңілдететін нұсқалары бөлек көрсетіледі.
Жауаптылықты жеңілдететін қылмыс құрамы
Егер қылмыс құрамында негізгі белгілермен қатар жауаптылықты жеңілдететін арнайы жағдайлар көрсетілсе, ол жеңілдететін құрам деп танылады.
Мұндай құрамға Қылмыстық кодекстің 98-бабында көзделген жан күйзелісі жағдайында кісі өлтіру жатады.
Жауаптылықты ауырлататын (сараланған) қылмыс құрамы
Негізгі белгілермен бірге жауаптылықты ауырлататын жағдайлар көрсетілген құрам сараланған (ауырлататын) құрам деп аталады.
Мысалы, Қылмыстық кодекстің 129-бабының 3-бөлігінде адамды ауыр қылмыс жасады деп айыптап жала жабу көзделеді.
Сондай-ақ 175-баптың 1-бөлігіндегі ұрлыққа қатысты ауырлататын жағдайлар ретінде адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша жасау, бірнеше рет жасау және өзге мән-жайлар көрсетілуі мүмкін.
2) Қылмыс құрамының сипатталу тәсіліне қарай
Қылмыс құрамының диспозицияда берілу тәсіліне байланысты құрамдар жай, күрделі және балама болып бөлінеді.
Жай қылмыс құрамы
Белгілері біркелкі: бір ғана объекті, бір ғана объективтік жағы болады.
Мысал: 125-баптың 1-бөлігі — адамды ұрлау.
Күрделі қылмыс құрамы
Құрам элементтерінің біреуі күрделене түседі (объект, объективтік жағы, субъект немесе субъективтік жағы).
Мысал: екі объектіге бірдей қол сұғу — 179-бап (қарақшылық).
Сондай-ақ кінәнің екі нысаны қатар кездесетін қылмыстар (103-баптың 2-бөлігі және т.б.).
Балама қылмыс құрамы
Диспозицияда көрсетілген бірнеше әрекеттің кез келген біреуін жасау жеткілікті болатын құрам.
Мысал: 259-бап — есірткі немесе жүйкеге әсер ететін заттарды заңсыз дайындау, сатып алу, тасымалдау, жөнелту немесе сату.
3) Қылмыс құрамының құрылысына қарай
Қылмыс құрамын құрылымына қарай бөлу практикалық тұрғыдан маңызды, өйткені ол қылмыстың аяқталған сәтін және саралау ерекшеліктерін айқындауға ықпал етеді. Осы белгі бойынша құрамдар: материалдық, формальдық және келте болып бөлінеді.
Материалдық қылмыс құрамы
Егер қылмыс құрамында іс-әрекеттің нәтижесінен туындайтын зардап міндетті белгі ретінде көрсетілсе, мұндай құрам материалдық деп танылады. Бұл жағдайда қылмыс тек әрекет (немесе әрекетсіздік) жасалған сәттен бастап емес, заңда көрсетілген зардап орын алған кезден бастап аяқталған болып есептеледі.
Мысал: қызмет өкілеттігін теріс пайдалану — 307-бап.
Формальдық қылмыс құрамы
Зардаптың болуы міндетті белгі ретінде қарастырылмайтын қылмыстар формальдық құрамға жатады. Яғни қылмыс белгілі бір әрекет жасалған сәттен бастап, нақты зардаптың туындауына қарамастан аяқталған болып танылады.
Мысалдар: пара беру (312-бап), қызмет жөніндегі жалғандық (314-бап). Пара кез келген нысанда берілген сәттен бастап-ақ қылмыс аяқталған деп есептеледі.
Келте қылмыс құрамы
Кей жағдайларда заң шығарушы қылмыстың аяқталған уақытын алдын ала, яғни қылмыстық әрекеттің ертерек сатысына «жылжытады». Мұндай құрылым келте құрам деп аталады.
Мысал: адамның иммун тапшылығы вирусын жұқтыру қаупінде қалдыру — 116-баптың 1-бөлігі. Бұл жерде қылмыс нақты жұқтыру болған уақыттан емес, жұқтыру қаупі туындаған сәттен бастап аяқталған деп танылады.
Келте құрамға 237-баптағы бандитизм де жатады: банда ұйымдастырылған кезден бастап-ақ қылмыс аяқталған болып есептеледі.
Осылайша, қылмыс құрамдарын әртүрлі критерий бойынша жіктеу қылмыстық-құқықтық нормаларды дұрыс қолдануға, іс-әрекетті дәл саралауға және жауаптылықтың шегін әділ анықтауға мүмкіндік береді.