Палеолит дәуірінің археологиялық ескерткіштері
Тас дәуіріндегі Қазақстан: археологиялық кезеңдер және мәдени өзгерістер
Тас дәуірі — адамның қалыптасуы мен оның болмысына тән негізгі қасиеттердің орнығу кезеңі. Қазақстан аумағындағы археологиялық деректер ерте қауымдық қоғамның даму жолын, еңбек құралдарының жетілуін және табиғатпен қарым-қатынастың өзгерісін айқын көрсетеді.
Негізгі кезеңдер
Палеолит, мезолит, неолит және өтпелі энеолит.
Басты үрдіс
Иемденуші шаруашылықтан өндіруші шаруашылыққа бет бұру, техногенездің күшеюі.
Адамның шығу тегі туралы көзқарастар
Адамның пайда болуы туралы зерттеулер көптеген теорияларды туғызды. Негізінен екі ірі концепция жиі аталады: философиялық-діни (адамды құдай жаратты) және материалистік (адам табиғи эволюция мен еңбек қызметінің нәтижесінде приматтардан дамып шықты).
Бұл кезеңді сипаттайтын ортақ белгі: адамның тіршілік ету тәсілі еңбек арқылы күрделеніп, қоршаған ортаға бейімделу мүмкіндігі кеңейді.
Археологиялық кезеңдестіру
Палеолит (ерте тас ғасыры)
Палеолит шамамен 2,5–2 млн жыл бұрын басталып, бірнеше бөлікке бөлінеді: төменгі (2,5 млн–140 мың жыл бұрын), орта (120–40 мың жыл бұрын), жоғарғы немесе кейінгі (40–12 мың жыл б.з.д.).
Ішкі кезеңдер
Олдувай, Ашель, Мустье, Солютре, Ориньяк, Мадлен.
Ең маңызды жаңалық
Отты пайдалану — алғашқы энергетикалық революция.
Мезолит (орта тас ғасыры)
Мезолит шамамен б.з.д. 12–6 мыңжылдықтарды қамтиды. Бұл кезең климаттың жылынуымен, мұздықтардың шегінуімен және қазіргіге жақын флора мен фаунаның қалыптасуымен ерекшеленеді.
Микролиттік индустрия
Ұсақ, дәл өңделген құралдар кең тарады; құрал жасау техникасы айтарлықтай жетілді.
Қарулану өзгерісі
Садақ пен жебе кең қолданылды, аңшылықтың тиімділігі артты.
Неолит (жаңа тас дәуірі)
Неолит шамамен б.з.д. 6–4 мыңжылдықтар (кей зерттеулерде 5–3 мыңжылдықтар) аралығы деп көрсетіледі. Қазақстан аумағында неолит тұрақтары көптеп кездеседі.
Бұл дәуірде адамдар мата тоқу, киім тігу, керамикалық ыдыс жасау және өрнек салу сияқты дағдыларды меңгерді. Неолит аңшылары көбіне аша тұяқты, жайылымын жиі ауыстыратын аңдарға ілесіп көшіп-қонып жүргендіктен, көптеген мекен-жайлар уақытша сипатта болды.
Энеолит (мыс-тас ғасыры)
Тас дәуірінен қола дәуіріне өтпелі кезең — энеолит (лат. aeneus — мыс) шамамен б.з.д. 3 мыңжылдықпен мерзімделеді. Бұл уақытта мыс қолданыла бастағанымен, тас құралдар өз маңызын жоғалтқан жоқ.
Қоғамдық өзгерістер
- Еңбек бөлінісінің қалыптасуы.
- Аталық ру үстемдігінің орнығуы.
Екінші энергетикалық революция
Доместикация (жануарларды қолға үйрету) — адамның энергия көздерін кеңейткен түбегейлі бетбұрыс.
Қазақстандағы тас дәуірі ескерткіштері мен шаруашылық
Палеолит ескерткіштері және құралдар
Қазақстан аумағында палеолиттік мәдениеттің таралуының екі ірі аймағы айқындалады: Сарыарқа және Қаратау жотасы (Бөріқазған, Тәңірқазған, Қазанғап және т.б.).
Еңбек құралдары ішінде түрлі пішіндегі дөрекі әрі ірі шапқылар басым болды: бифастар (екі жақты өңделген) және унифастар (бір жақты өңделген). Уақыт өте келе көлемі кішірек, сапасы жоғары өңделген құралдарға, яғни микролиттерге көшу байқалды.
Аңшылық, балықшылық және тіршілік ету тәсілдері
Палеолит экономикасында басты орын аңшылыққа тиесілі болды. Аң аулау тәсілдері әртүрлі: от арқылы қамалау, тұзақ құру, шұңқыр қазу және басқа амалдар қолданылды.
Ірі жануарлар санының азаюы аңшылық құралдарының дамуына серпін берді: аң аулау нысаны ұсақ әрі жылдам жануарларға ауысып, найзамен аулау әрдайым тиімді бола бермеді. Қолайлы өңірлерде адамдар сүйектен жасалған үшкір сүңгілерді (гарпун) және қарапайым ілмектерді (қармақ) пайдаланып, балық аулады.
Тұрғын үй, жерлеу және наным-сенімдер
Кейінгі палеолитте адамдар үңгірлерді паналай берді, сонымен қатар жасанды тұрғын-жайлар — жер үсті кепелері мен жертөлелер сала бастады. Жоғарғы палеолитке тән маңызды құбылыстардың бірі — алғашқы жерлеулер, бұл тән мен жан туралы түсініктердің қалыптаса бастағанын көрсетеді.
Ерте діни түсініктерде табиғат пен адам біртұтас қабылданды. Бұл көзқарас тотемизм, фетишизм, анимизм және магия сияқты формаларда көрініс тапты. Тілдің дамуы да шаруашылық қызметтің күрделенуімен қатар жүрді.
Энеолиттегі Ботай мәдениеті: жылқыны қолға үйрету
Қазақстан аумағындағы энеолит кезеңінің ерекше ескерткіші — Солтүстік Қазақстандағы Ботай тұрағы. Ол шамамен б.з.б. 3–2 мыңжылдықтармен мерзімделеді.
Аумағы
15 гектар
Ірі қоныс ретінде құрылымы күрделі болғанын аңғартады.
Тұрғын үйлер
158 үй
Қабырғалары жануар терісімен қапталып, ортасына ошақ орнатылған.
Негізгі жетістік
Жылқыны қолға үйрету
Ботайлықтар Еуразиядағы алғашқы жылқы өсірушілердің бірі саналады.
Қазба деректері нені көрсетеді?
- Қоныстан өте көп мөлшерде жылқы сүйектері табылған.
- Бұлан, елік, аю, ит, қабан сияқты жануарлардың сүйектері де кездеседі.
- Жайық–Ертіс аралығындағы энеолит қоныстарында жылқы сүйектерінің көп табылуы жылқыны топтап бағу тәжірибесін дәлелдейді.