Адам құқығының халықаралық қорғалуы
Адам құқықтары идеясының қалыптасуы және халықаралық қорғалуының тарихи алғышарттары
Америкалық саяси ойда бастапқыда «адам құқығы» ұғымынан гөрі «бостандық» идеясы көбірек айтылды. Көптеген отаршылдар Жаңа әлемге ең алдымен діни еркіндік іздеп қоныс аударды. XVII ғасырдағы Еуропада сөз бостандығы да, өзін-өзі басқару да кең таралмаған еді. Ал Солтүстік Америкадағы отарларда уақыт өте келе дәстүр мен құқықтық тәртіп орнығып, діни сенім бостандығы, сөз және жиналыс еркіндігі, сотқа қатысу құқығы сияқты негізгі бостандықтардың маңызы айқындала түсті.
Негізгі тезис
Бостандықтарды шектеу әрекеттері отарларда қарсылықты күшейтіп, ақырында Ұлыбританиядан тәуелсіздікке ұмтылған революциялық қозғалыстың өршуіне себеп болды.
Вирджиния құқықтары декларациясы және Тәуелсіздік декларациясы
1776 жылы адам құқықтарын мемлекет деңгейінде алғаш анықтаған маңызды құжаттардың бірі — Вирджиния құқықтары декларациясы қабылданды. Онда барлық адамдар табиғатынан еркін әрі тәуелсіз екені, сондай-ақ туа біткен ажырамас құқықтарға ие болатыны атап өтілді. Бұл құқықтарға өмір сүру, меншікке иелік ету, бақытқа ұмтылу және қауіпсіздік құқығы енгізілді.
Сол жылы 4 шілдеде Екінші Құрлықтық конгресс Тәуелсіздік декларациясын қабылдап, отарлардың егемендігін және Ұлыбритания тағынан тәуелсіздігін жариялады. Декларацияда адамның ажырамас құқықтары ретінде өмір, бостандық және бақытқа ұмтылу идеялары бекітілді, сондай-ақ Америка Құрама Штаттарының еркін және тәуелсіз мемлекет екені мәлімделді.
Томас Джефферсонның көзқарасы
Декларацияның негізгі авторларының бірі Томас Джефферсон (1743–1826) мемлекет ішкі қауіпсіздік пен қоғамдық тыныштықты қамтамасыз етуде жеткілікті күшті болуы керек деп санады. Сонымен қатар ол тұлға еркіндігін, жеке бастаманы және еркін бәсекені шектемеудің маңызын ерекше атап өтті. Декларацияда халықтың үстемдігі мен теңдігі қағидаттары кеңінен көрініс тапты.
Ескерту: жарияланған құқықтар тәжірибеде бәріне бірдей таралмады; құлдар мен байырғы халықтар бұл құқықтарды толық пайдалана алмады.
Конфедерациядан федерацияға: Конституцияның қабылдануы
1776 жылы 13 штат бірлескен мақсаттағы тұрақты одақ ретінде АҚШ конфедерациясын құрды. Алайда конфедерацияның орталық билігі әлсіз болды. Сондықтан Филадельфиядағы Конституциялық конвентте жаңа мемлекет — АҚШ федерациясын құру туралы шешім қабылданды. Федерация дегеніміз — заң шығарушы, атқарушы және сот билігі қалыптасқан орталық құзыретті органдары бар тұрақты одақ.
1788 жылы АҚШ Конституциясы күшіне енді. Бұл құжат қазіргі күнге дейін қолданылып келе жатқан алғашқы жазбаша конституциялардың қатарына жатады. Конституция преамбуладан, 7 баптан және кейін енгізілген 27 түзетуден тұрады. АҚШ тарихында көптеген түзетулер ұсынылып, олардың бір бөлігі ғана қабылданды.
Билікті бөлу қағидаты және құқықтық кепілдіктер
1) Федералдық деңгейдегі кепілдіктер
- Конгресс мүшелерінің сөз бостандығы қорғалды; Конгресте сөйлегені үшін қамауға алуға тыйым салынды.
- Мемлекеттік қызметке қабылдауда нақты дінге сенуді талап етуге тыйым салынды.
2) Штаттардың өкілетін шектеу
- Штаттарға кері күші бар заңдар қабылдауға және сот шешімінсіз қамауға алуға тыйым салынды.
- Азаматтардың несие берушілер алдындағы міндеттемелерін жоятын актілер арқылы құқықты бұзуға шектеулер қойылды.
3) Қылмыстық құқықтағы қорғаныс
- Habeas corpus қағидатын және алқабилер сотын қорғау қарастырылды.
- Сатқындық ұғымына нақты анықтама берілді; екі куәгерсіз немесе ашық сотта мойындаусыз айыптауға болмайтыны бекітілді.
Қайшылықты тұстар
Конституция бірқатар құқықтық кепілдіктерді бекіте отырып, сол кезеңдегі құл иеленушілік қатынастарға да құқықтық қорғаныс бергені айтылды: басқа штатқа қашқан құлдарды иесіне қайтару тетіктері қарастырылды. Бұл жағдай жарияланған еркіндік қағидаттары мен әлеуметтік шындықтың арасындағы қайшылықты көрсетеді.
Құқықтар туралы Билль (1791): азаматтық бостандықтарды нақтылау
1789 жылы бірінші Конгресс сайланып, АҚШ-тың тұңғыш президенті Джордж Вашингтон болды. Конституцияның бастапқы мәтінінде азаматтардың көптеген құқықтары толық қамтылмады. Сондықтан 1791 жылы Конституцияға құқықтар мен бостандықтарды нақтылаған он түзету енгізілді. Бұл түзетулер тарихта «Құқықтар туралы Билль» деген атпен белгілі.
Джеймс Мэдисонның ұстанымы
Джеймс Мэдисон мемлекеттік билікті белгілі бір топтардың өз мүддесіне пайдалануын адам құқықтарына төнетін басты қауіп деп бағалады. Ол бұл қатерді кей жағдайда федералдық деңгейден гөрі штат билігінен көбірек күтетінін айтты. Мэдисон әсіресе ар-ождан еркіндігі, баспасөз бостандығы және алқабилер сотына қатысу құқығы сияқты кепілдіктердің бұзылмауын маңызды санады.
Билльдегі негізгі түзетулердің мазмұны
I–IV түзетулер: еркіндік және жеке кеңістік
- I түзету: Конгреске сөз, баспасөз және діни сенім бостандығын шектейтін, сондай-ақ дінді ресми түрде бекітетін заңдар шығаруға тыйым салынды.
- II түзету: халықтың қаруды сақтау және алып жүру құқығы туралы ереже енгізілді (мәтінде «жақсы жарақталған милиция» ұғымы аталады); бұл мәселе тарихта қызу пікірталас туғызды.
- III түзету: жеке үй иелерін әскери орналастыру мен бақылаудан қорғады.
- IV түзету: негізсіз тінту мен қамауға тыйым салды; ордер беру үшін жеткілікті дәлел талабы бекітілді.
V–VIII түзетулер: әділ сот және қылмыстық процестегі құқықтар
- Айыпталушыға жария әрі алқабилердің қатысуымен қаралатын сотқа жүгіну, істі негізсіз созбай қарау кепілдіктері берілді.
- Тараптардың куәларды шақыру мүмкіндігі қарастырылды; адвокат көмегін алу құқығы бекітілді.
- Бір қылмыс үшін екі рет жазаға тартуға тыйым салынды; қатыгез әрі қадір-қасиетті қорлайтын жазаға жол берілмеді.
- Өзін-өзі айыптауға мәжбүрлеуге тыйым салу қағидатының маңызы ерекше атап өтілді; айыптауды «қорқыту, қысым, жалған куә» арқылы жүргізудің әділетсіздігі көрсетілді.
- Мемлекеттік қажеттілік үшін меншік мәжбүрлеп алынғанда өтемақы төлеу талабы белгіленді.
VII түзету: азаматтық істер
Белгілі бір азаматтық дауларды алқабилердің қатысуымен қарау қағидаты бекітілді.
IX–X түзетулер: құқықтардың шектеліп қалмауы
Конституцияда нақты аталған құқықтар халықта сақталған басқа құқықтарды жоққа шығару немесе шектеу ретінде түсіндірілмеуі тиіс деген ұстаным бекітілді (IX түзету). Сонымен бірге федералдық билікке берілмеген өкілеттіктердің бір бөлігі штаттарға немесе халыққа тиесілі екені туралы қағида қалыптасты (X түзету ретінде қабылданған идеялар мәтіндік логикада көрініс тапты).
Қолданылу аясы туралы маңызды жайт
Ұзақ уақыт бойы «Құқықтар туралы Билль» Жоғарғы соттың ұстанымдарына сәйкес негізінен федералдық үкіметтің әрекеттеріне ғана қолданылды. Кейінірек ғана азаматтар штат билігі тарапынан жасалуы мүмкін құқықбұзушылықтардан қорғауға көбірек кепілдік ала бастады.
Кейінгі түзетулер: теңдік қағидатын кеңейту
Уақыт өте келе конституциялық түзетулер азаматтық-саяси теңдікті кеңейтуге бағытталды. XIV түзетудің мағынасы ретінде азаматтардың нәсілдік және ұлттық теңдігін бекіту, соттың тиісті рәсімінсіз біреудің өмірін қиюға, бостандығынан не меншігінен айыруға жол бермеу қағидаттары аталды.
«Құқықтар туралы Билль» құлдық институтына тікелей түзетулер енгізбеді. Құлдықты жою және бұрынғы құлдардың мәртебесіне қатысты шешуші өзгерістер кейінгі кезеңде қабылданған түзетулер арқылы дамыды. Сондай-ақ сайлау құқықтарын кеңейтуге байланысты бірқатар түзетулердің маңызы жоғары бағаланды: ер азаматтардың сайлау құқығын теңестіру, әйелдерге сайлау құқығын беру, салық төлемеуге байланысты сайлау құқығынан айыруды шектеу, сондай-ақ Конгресс мүшелерінің жалақысына қатысты белгілі бір шектеулер енгізу сияқты нормалар аталды.
Әлеуметтік-экономикалық құқықтар мәселесі
Мәтінде әлеуметтік, экономикалық және мәдени құқықтарға қатысты нормалардың ұзақ уақыт бойы толыққанды деңгейде бекімей келе жатқаны ерекше атап өтіледі. Бұл — құқықтардың дамуы тек декларациялаумен шектелмей, оларды іске асыратын институттар мен тең мүмкіндіктер жүйесіне де тәуелді екенін көрсетеді.
Қорытынды: адам құқығы идеясының әмбебаптануы
XVIII ғасырмен салыстырғанда XX ғасырда құқықтар мен бостандықтарды қорғаудың маңызы артты. Адам құқығы идеясын қалыптастырып, оны саяси-құқықтық шындыққа айналдыруда XVII–XVIII ғасырлардағы буржуазиялық-демократиялық революциялар шешуші тарихи рөл атқарды. Олар құқықтардың кеңейтілген тізімін ұсынумен қатар, адам құқықтарының әмбебаптық негізін қалыптастыруға, теңдік принципін алға шығаруға және демократиялық сипаттағы саяси жүйелерді орнықтыруға ықпал етті.