Қарттық жас - қартаю процесі ашық көрінетін, онтогенездің аяқталу кезеңі
Егде жас кезеңі: психологиядағы шекаралар және негізгі қиындықтар
Психологияда өмірдің кеш кезеңіне арналған бірізді, әмбебап анықтама жоқ. Әдетте зерттеушілер егде жас тобына 60–75 жас аралығын жатқызады, бірақ бұл шекара адамның психологиялық және медициналық жағдайына қарай өзгеруі мүмкін.
Бұл жас кезеңінде көптеген адамдардың белсенділігі әлі де жоғары сақталады. Дегенмен, әлеуметтік-психологиялық бейімделудің бұзылуы және соның салдарынан психологиялық жай-күйдің төмендеуі — өзекті мәселелердің бірі.
Қартаю кезіндегі психикалық өзгерістердің сипаты
Қартаю барысында байқалатын психикалық өзгерістер орталық жүйке жүйесіндегі өзгерістермен байланысты. Қартаюдың ең жалпы және айқын белгілерінің бірі — реакция уақытының ұзаруы. Бұл күштің төмендеуінен, қимыл-қозғалыстың баяулауынан, сенсорлық функциялардың әлсіреуінен және жаңа ақпаратты қабылдаудың қиындауынан көрінеді (Биррен).
Қартаюдың екі қыры: «сыртқы» және «ішкі»
Қартаюдың алғашқы түрі (сыртқы)
Көбіне созылмалы аурулармен асқынбайтын, салыстырмалы түрде «қалыпты» жүретін орташа өзгерістер жиынтығы ретінде сипатталады.
Қартаюдың екінші түрі (ішкі)
Денсаулықтың патологиялық нашарлауымен, ми функцияларына ықпал ететін аурулармен және әртүрлі созылмалы сырқаттармен байланысады.
Екі үдеріске де өмір салты, стресс, сондай-ақ моральдық-этикалық ұстанымдар әсер етеді.
Қартаю — гетерохронды және жеке-дара жүретін үдеріс
Қартаю кезіндегі өзгерістер біркелкі болмайды: кей функциялар ертерек әлсіресе, кейбірі ұзақ сақталуы мүмкін. Бұл құбылыс гетерохрондылық ретінде түсіндіріледі. Жады, интеллект, өмірлік тәжірибе, жеке сананың құрылымы мен тұлғалық сапалар әр адамда әртүрлі жылдамдықпен өзгереді.
Мұндай өзгерістер компенсация механизмдерінің белсенуіне алып келеді: адам өзін жаңа мүмкіндіктеріне сай ұйымдастырып, бейімделудің жаңа тәсілдерін қалыптастырады.
Қартаюдың ғылыми түсіндірмелері
- Қартаюды жасушалық заттың физика-химиялық құрылымының өзгеруі нәтижесінде реактивті жасушалардың біртіндеп әлсіреуі ретінде қарастыру.
- Ішкі және сыртқы орта ықпалына қарсы тұрудың физиологиялық, биохимиялық деңгейде төмендеуі ретінде түсіндіру.
- Өмір сүру және қорғану қабілетін төмендететін мінез-құлық пен организм функцияларының жас ұлғайған сайын өзгеруі ретінде сипаттау.
Қартаю — белгілі дәрежеде деструктивті үдеріс: ол организмнің адаптациялық мүмкіндіктерін азайтады. Бұл төмендеу жүйелердің әлсіреуімен байланысты: жүйке, эндокриндік, иммундық, тыныс алу, ас қорыту және басқа да жүйелер.
Сыртқы белгілер және мінез-құлықтағы өзгерістер
Қартаю — күрделі үдеріс, ол организмнің барлық деңгейінде байқалады. Ең алдымен, оны күнделікті қарым-қатынаста визуалды түрде аңғаруға болады: шаштың сиреуі, терінің әжімденуі, серпімділіктің азаюы, бойдың аласаруы, көру мен естудің нашарлауы, дауыстың өзгеруі, кеуде қуысы пішінінің өзгеруі.
Психология тұрғысынан мінез бен қылықтағы өзгерістер де көрінеді. Қызығушылықтар кейде бірсарынды бола бастайды, ал уақыт пен күшті көп қажет ететін ақыл-ой немесе дене еңбегі бұрынғыдан қиын сезілуі мүмкін. Жастық шақта байқалған кейбір кемшіліктер (мысалы, сараңдық, тәуелділік, төзімсіздік) егде шақта айқынырақ көрініп, әлеуметтік орта тарапынан қабылдануы қиындауы ықтимал.
Қоғам қартаюы және әлеуметтік-психологиялық зерттеу қажеттілігі
Халықтың демографиялық қартаюы жылдам жүріп келеді. Егде жастағы адамдардың әлеуметтік мәселелерін шешу үшін олардың әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктерін, темпераменті мен мінез-құлқын, жеке қасиеттерін терең зерттеу маңызды.
Бұл тақырып әр дәуірде философтар мен педагогтер, әлеуметтанушылар мен саясат қайраткерлері тарапынан көтерілген. Егде жасты қорғаушылардың бірі — Рим ойшылы Марк Тулий Цицерон (б.з.д. 106–43). Ол «Үлкен Катон, немесе Қарттық туралы» (б.з.д. 44) диалогында қарттықты қоғам үшін құнды кезең ретінде сипаттап, ақылды адам үшін бұл шақтың бағасын жоғары қояды: осы уақытта адам эмоцияға емес, ақылға, құндылық пен тәжірибеге көбірек сүйенеді.
Қарттықтың басталуымен байланысты әлеуметтік өзгерістер
Қарттықтың басталуы көбіне денсаулық пен тән күшінің әлсіреуімен, әлеуметтік-кәсіби рөлдердің қысқаруы немесе өзгеруімен, отбасылық жоғалтулармен сипатталады. Алайда есею де, қартаю да біркелкі жүрмейді.
Геронтологияда психофизиологиялық үдерістер мен әлеуметтік жағдайлар жақсы зерттелгенімен, адамның өзіндік санасы мен ішкі әлемі салыстырмалы түрде аз зерттелген бағыттардың бірі болып қалады.
Өзін-өзі бағалау және қабылдау
Жас ұлғайған сайын адам өзін-өзі бағалауын қайта қарап отырады: сыртқы келбетке назар азаюы мүмкін, бірақ ішкі күйге, денсаулыққа және өзін-өзі сезінуге мән артады. Көпшілік егде адамдар өздерін «кәрі» деп емес, «орта жастағы» деп қабылдайды; өзін «кәрі» санау көбіне ауру немесе соңғы жылдары жағдайы нашарлаған адамдарда жиірек кездеседі.
Зейнетке шығу және бос уақыттың жаңа құрылымы
Зейнетке шығу — көптеген адам үшін қиын өтпелі кезең: өмір салты түбегейлі өзгереді, күн тәртібі мен жалпы уақыт бюджеті қайта құрылады. Еңбек қызметін тоқтатқан адам бос уақыт сияқты маңызды ресурсты иеленеді. Сондықтан бос уақытты мәнді әрі үнемді ұйымдастыру өзекті мәселеге айналады.
Бос уақыт қызметінің бағыттары (В.И. Пименова)
1) Қоғамдық пайдалы қызмет
Рухани құндылықтарды жасайтын әрекеттер: қоғамдық жұмыс, өнертапқыштық, көркем шығармашылық, оқу.
2) Рухани құндылықты тұтыну
Кітап, газет-журнал оқу, теледидар көру, театрға, киноға бару.
3) Демалыс түрлері
Белсенді және пассив демалыс: дене тәрбиесі, спорт, туризм және тынығудың өзге формалары.
Бос уақытты пайдаланудың деңгейлері (Г.А. Евреева)
- Қабілетті дамыту және шығармашылық мүмкіндіктерді іске қосатын әрекеттер.
- Рухани және тән қажеттіліктерін қанағаттандыратын әрекеттер.
- Шығармашылық және әлеуметтік әлеуетті арттыру, сондай-ақ деструктивті (антимәдени) әрекеттер қаупі.
Демалыс құрылымының сатылары (Э.В. Соколов)
Демалыс
Шаршауды басады, көбіне пассив сипатта болады. Ұзаққа созылса, келесі деңгейге өтуді қажет етеді.
Көңіл көтеру (ойын)
Жеңілдену, сергіп қалу қажеттілігінен туындайды; ойын формасында көрінуі мүмкін.
Ағарту
Танымдық мазмұны басым, рухани белсенділікті арттырады және шығармашылыққа жақындатады.
Шығармашылық
Ең еркін және мазмұны терең деңгей: өзіндік құндылығы бар, тұлғаның әлеуетін ашады.
Егде жаста бос уақыт: тәжірибе, кедергілер және тәуекелдер
Зерттеулер егде адамдардың бос уақыты көп болатынын көрсетеді: ірі қалаларда аптасына шамамен 30–50 сағат. Алайда бос уақыттың молдығы оны мазмұнды өткізуді автоматты түрде қамтамасыз етпейді. Қаржы тапшылығы, денсаулық шектеулері, бұрыннан қалыптасқан пассив өмір салты белсенді демалысқа кедергі келтіруі мүмкін.
Егер адам бос уақытын жүйелі түрде ұйымдастыра алмаса, қызығушылық аясы тарылып, жалғыздық, күйзеліс сияқты қиындықтар күшеюі ықтимал. Бұл жерде зейнетке дейінгі кезеңде рухани қажеттіліктер мен қызығушылықтардың қалыптасуы ерекше маңызды факторға айналады.
Бос уақытты өткізу: әлеуметтік байланыстардың салмағы
Қарттық кезеңде достықтың рөлі жиі артады: жақындарынан айырылған адамдар үшін достармен қарым-қатынас қажеттілігі күшейеді. Сонымен бірге көптеген егде адамдар немерелеріне қарап, отбасы өміріне белсенді қатысу арқылы эмоциялық қажеттілігін өтейді.
Жиі кездесетін форматтар
- Үйде демалу, отбасымен бірге болу
- Теледидар көру, радио тыңдау
- Газет оқу (күнделікті оқиғаларды бақылау)
- Қонаққа бару, қонақ күту
Белсенділікке әсер ететін факторлар
- Білім деңгейі және мәдени капитал
- Материалдық жағдай
- Денсаулық мүмкіндіктері
- Әлеуметтік орта және бұрынғы еңбек тәжірибесі
Мәдени демалысқа қатысуға мүмкіндік көбіне білім мен тұрмыс жағдайына тәуелді: театр, музей, көрме, лекция сияқты ортаға қатысу кейбір топтарда сирек кездеседі. Керісінше, үй жағдайындағы тынығу және бұқаралық ақпарат құралдарын тұтыну кең тараған.
Отбасы рөлі: қолдау, міндет және уақыт үшін «бәсеке»
Әлеуметтік зерттеулер егде адамдардың отбасындағы міндеттері маңызды екенін көрсетеді: немерелерге қарау, жас отбасыларға көмек беру, үй шаруашылығын жүргізу, отбасы бюджетін басқаруға қатысу, жанжалдардың алдын алу. Кейбір зерттеушілер түрлі жас топтары арасында бос уақытқа қатысты белгілі бір деңгейде «бәсеке» болатынын атап өтеді: отбасы ішіндегі міндет көбейген сайын адамның жеке демалысына уақыт азаюы мүмкін.
Қорытынды ой
Егде жас — онтогенездің аяқталуына жақын, қартаю үдерісі айқынырақ көрінетін кезең. Ол биологиялық өзгерістермен ғана емес, тұлғалық, әлеуметтік және мәдени факторлармен тығыз байланысты. Қартаюдың әр адамда әртүрлі жүруі бейімделудің де сан қырлы болуын талап етеді: әлеуметтік байланыстарды сақтау, рухани белсенділікті арттыру, бос уақытты мағыналы ұйымдастыру — психологиялық саулықты қолдаудың негізгі тіректерінің бірі.