Өңірде атмосфералық ауаның радиоактивтілігі көбеюде
Жұмыспен қамту және әлеуметтік қолдау: 2004 жылғы желтоқсан деректері
2004 жылдың желтоқсанында қалалық жұмыспен қамту және әлеуметтік қорғау бөлімінде жұмыс іздеген 1220 адам тіркелді. Олардың 392-сіне жұмыссыз мәртебесі берілді.
Осы кезеңде 138 адам тұрақты жұмысқа орналастырылып, 34 адам ақылы қоғамдық жұмыстарға тартылды.
Байқоңырдағы ақпарат кеңістігі және тіл мәселесі
Байқоңыр қаласының Ресей Федерациясына жалға берілуі экологиялық тәуекелдермен қатар, тіл мәселесін де өзекті етті. Өңір тұрғындарының көпшілігі Қазақстан азаматтары бола тұра, ана тіліндегі тұрақты басылымның тоқтауы және телерадиоұжымның таратылуы мемлекеттік тілдегі ақпарат кеңістігін қалыптастыруға деген қоғамдық сұранысты күшейтті.
Дегенмен, тұрғындардың кез келген тілдегі мерзімді басылымдарды жаздырып алып оқуына кедергі жоқ: орталық және аймақтық басылымдар еркін таратылады. Телерадио хабарларын көру мен тыңдау еркіндігі де сақталған. Тіпті Қазақстанның өзге өңірлерінде кең тарала бермейтін Ресей телеарналарын Байқоңырда шектеусіз тамашалау мүмкіндігі бар.
Сонымен бірге жергілікті ресейлік тұрғындар да Хабар, Қазақстан, КТК, Еларна арқылы Қазақстанның ішкі және сыртқы саясаты туралы жеткілікті ақпарат алып отыр.
Жергілікті басылымдар
- Байқоңыр қаласында 1996–2000 жылдары «Ақжол» апталық газеті шықты.
- 1996 жылдан бері Ресей Федерациясына қарасты қала әкімшілігінің құрылтайшылығымен орыс тіліндегі «Баконур» газеті жарық көреді.
- Қазақстан Республикасы Президентінің Байқоңыр ғарыш айлағындағы арнаулы өкілінің аппаратының қолдауымен «Бәйтерек–Байқоңыр» апталық бұқаралық ақпарат құралы құрылып, азаматтардың сөз бостандығы мен пікір білдіру құқығын қамтамасыз етуге ықпал етті.
Экологиялық қауіп: құлаған зымырандар және радиациялық қалдықтар
Ғарыш игеруімен әлемге танылған Байқоңыр атауы жарты ғасырдан астам уақыт бұрын-ақ кеңінен мәлім бола бастады. Бұл аумақтан басқарылатын және автоматты түрде ұшатын көптеген ғарыш аппараттары көкке самғады. Алайда зымыран бөлшектерінің жерге құлауы мен олардың салдары ұзақ жылдар бойы аймақ үшін күрделі мәселе болып келеді.
Белгілі оқиғалар
- 1994 жылғы 5 шілде және 27 қазан күндері ұшырылған екі «Протон» зымыранының бөлшектері Қарағанды өңіріне құлағаны айтылады.
- 1966 жылғы 14 мамырда Байқоңырдан ұшырылған «Союз-5» зымыраны Жезқазған мен Торғай облыстарының шекарасына құлағаны көрсетіледі.
Негізгі қауіп
Мұндай қалдықтар жай металл сынығы емес: құрамында радиациямен уланған сирек кездесетін металдар болуы мүмкін. Кей адамдар бұл сынықтарды жинап, пайда табуға тырысады, бірақ ұзақ мерзімді денсаулық қатерін толық бағамдай бермейді.
Сынықтар жатқан аумақта мал мен аң-құс жайылады. Ал ол кейін азық-түлік тізбегі арқылы адамға әсер етуі ықтимал. Соған қарамастан, әлі күнге дейін кейбір тұрғындардың осы қалдықтарды тұрмыстық шаруашылықта пайдаланып, қора-қопсыны жамап-жасқауға қолданатыны айтылады.
Ауа, су және озон қабаты: ұзақ мерзімді әсер
Байқоңыр өңіріндегі экологиялық мәселе тек атмосфералық ауамен немесе жер үсті кеңістігімен шектелмейді: жер асты су ресурстарының сарқылуы туралы да алаңдаушылық бар. Сонымен қатар өңірде атмосфералық ауаның радиоактивтілігі артуы мүмкін деген қауіп айтылады.
Озон қабатының бұзылуы адам, жануар, өсімдік және микроорганизмдер денсаулығына ықтимал қатер төндіреді. Бақылауларға сәйкес, 1973 жылдан бастап республика үстіндегі озон қабатының қалыңдығы 5–7% төмендегені көрсетіледі.
Озон қабаты деген не?
Озон қабаты — атмосфераның жоғары бөлігінде, шамамен 20–25 км биіктікте орналасқан, озон молекулаларынан тұратын жұқа газ тәрізді қабықша. Ол жер бетіне тіршілік үшін қауіпті ультракүлгін сәулелердің түсуін тежейді.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы деректеріне сәйкес, озон мөлшерінің 1%-ға кемуі онкологиялық аурулардың 6%-ға артуымен байланысты болуы мүмкін. Сондықтан ғалымдар соңғы жылдары озон қабатының жұқаруына ерекше алаңдаулы.
Қышқыл жауындар және биожүйеге соққы
Өңірдегі шешімі толық табылмаған экологиялық проблемалардың бірі — қышқыл жауындар. Олардың әсерінен табиғи нысандар, әсіресе топырақ пен өсімдік жамылғысы уланып, бүлінеді.
Нәтижесінде егін өнімділігі төмендеп, судағы тірі организмдердің қырылу қаупі артады. Мұның экономикалық және экологиялық зардаптары айқын.
Байқоңырдан жиі ұшырылатын зымырандардың жерге түскен бөлшектері де өңірдегі өсімдік пен жануарлар әлеміне кері әсер етуі мүмкін. Егер мал осы өсімдіктермен қоректенсе, ал адам мал өнімдерін тұтынса, онда адамның ішкі ағзаларында радиоактивті қалдықтардың жиналу ықтималдығы артып, ағза қызметін әлсіретуі, тіпті өмірге қауіп төндіруі мүмкін.
Денсаулық көрсеткіштері: алаңдататын белгілер
Дәрігерлер мен биологтардың мәліметтеріне сүйенсек, радиоактивті заттардан зардап шеккен адамдар өзге ауруларға да тез шалдығуы мүмкін. Сонымен қатар мұндай әсердің ұрпақ денсаулығына ықпалы бар деген пікір айтылады: балалардың дамуында ауытқулар кездесуі ықтимал.
Мәтінде келтірілген деректер
- Облыста жүйке аурулары диспансерінде ақыл-есі кем 1100 бала есепте тұрғаны айтылады.
- Облыс бойынша 21 мыңнан астам мүгедек бар екені көрсетіледі.
- Өңірде өзіне-өзі қол жұмсау жағдайларының көбейгені, балалар арасында туа біткен кемістіктің азаймай отырғаны сөз болады.
- Балалы әйелдердің 70–80%-ы анемияға шалдыққаны туралы мәлімет келтіріледі.
Келісімдер және шешім іздеу: «Бәйтерек» жобасының маңызы
Ақпарат құралдары Байқоңыр өңірінің суын сарқып, ауасын ластау тәуекелдері аясында қаржылық міндеттемелердің орындалуына қатысты мәліметтерді жиі қозғайды: 575 миллион доллар көлеміндегі соманың ішінен бес жылда 50 миллионы ғана өтелгені туралы дерек айтылады.
Байқоңырды жалға беру мерзімін ұзартумен қатар, Ресейдің Қазақстанның ғарышты игеру жұмыстарына жан-жақты көмек көрсететіні мәлімделген. Осы келісім аясында «Ангара» зымыран-ғарыш кешені базасында қоршаған ортаға зияны аз, ауа мен жерге экологиялық залал келтірмейтін «Бәйтерек» ғарыш-зымыран кешенін салу жоспарланған.
Тараптар ұлттық спутниктік байланыс жобасын бірлесіп жүзеге асыру туралы да келісімге келгені көрсетіледі. Бағдарламадағы ең ірі бағыттардың бірі — «Бәйтерек» ғарыш-зымыран кешенін құру.
Экологиялық қауіпсіздік міндеті
Жоба шеңберінде Қазақстан Республикасы аумағында ғарыш ұшыру жұмыстарына қатысты экологиялық қауіпсіздік жүйесін қалыптастыру міндеті қойылған. Бұл бағытта Байқоңыр ғарыш айлағының қоршаған ортаға және адам денсаулығына әсерін кең ауқымда бақылау, сондай-ақ әсердің физикалық-химиялық диагностикасы әдістерін дамыту сияқты жұмыстар қарастырылған.
Қорытындысында, «Бәйтерек» ғарыш-зымыран кешені маңызды халықаралық жоба ретінде сипатталады.