Музыка узбеков
Қазақ музыкалық фольклорын зерттеудің бастау көздері
Қазақ халқының музыкалық фольклорына қатысты деректер XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында шетелдік және орыс ориенталистерінің, сондай-ақ қазақ ағартушыларының еңбектерінде азды-көпті қамтылды. Бұл бағытта А.Е. Аллекторов, А.Э. Бимбоэс, Г.И. Гизлер, Ә.А. Диваев, И.Д. Добровольский, А.И. Левшин, П.С. Паллас, Р.А. Пфенниг, В.В. Радлов, С.Г. Рыбаков, Н.Ф. Савичев, Ш. Уәлиханов, А.Ф. Эйхгорн және басқа да зерттеушілердің атын атауға болады.
Р.А. Пфенниг: әнсіз өтпейтін жиын-той және қобыз туралы байқаулар
Р.А. Пфенниг «Қырғыздар мен сарттардың халық әндері» атты мақаласында: «Бұл халықтардың бірде-бірі жиын-тойды әнсіз өткізбейді», — деп жазады. Ол негізінен тұрмыс-салт фольклоры мен салттан тыс репертуарға назар аударған.
Бақсылық дәстүр туралы ол былай деп мәлімет келтіреді: «Мұнда дәрігерлердің міндетін ежелгі шаманизмнің қалдығы — бақсылар атқарады. Олар шамандардай барабан ұстамайды; екі ішекті, скрипка тәріздес, кішкене қоңыраулар мен қаңылтыр темірлер ілінген, қобыз деп аталатын аспаптарды пайдаланады».
Пфеннигтің «Музыкальные инструменты народов Средней Азии и Казахстана» (Санкт-Петербург, 1885) атты кітапшасында Орта Азия мен Қазақстанның оңтүстігінде кең тараған музыкалық аспаптар туралы мол дерек берілген. Автор әрбір аспаптың құрылымына және орындаушылық ерекшеліктеріне арнайы тоқталады.
А.Ф. Эйхгорн: әндер, аспаптар және нотаға түсіру тәжірибесі
Қазақ халқының музыкалық фольклорын зерттеуге елеулі үлес қосқандардың бірі — Түркістан генерал-губернаторы аппаратының әскери капельмейстері А.Ф. Эйхгорн. 1871 жылы оған жергілікті халықтардың әндері мен музыкалық аспаптары туралы мәлімет жинау тапсырылған. Осы саладағы еңбегі үшін ол кейін үлкен күміс медальмен марапатталған.
Эйхгорн еңбегі ұзақ уақыт жарық көрмей, тек 1963 жылы Ташкентте басылған «Музыкальная фольклористика в Узбекистане» жинағына енді. Жинақтың алғашқы бөлімі «Музыка киргизов», екінші бөлімі «Музыка узбеков» деп аталады. Бірінші бөлімде ол домбыра, қобыз, сыбызғы аспаптарына сипаттама беріп, әрі қарай 30 әннің ноталық жазбасын ұсынады. Алайда әндердің әдеби мәтіндері берілмеген. Сондай-ақ жинаушы айтыс өнерін де назардан тыс қалдырмаған.
Орыс ғылыми дәстүріндегі деректер және «қырғыз» атауының қолданысы
Белгілі ориенталист А.Э. Бимбоэс «Музыкальная этнография» (Ленинград, 1926) айдарымен «қырғыздың» 25 әнін жариялаған. Қазан төңкерісіне дейін орыс ғылыми әдебиетінде қазақтарды «қырғыз» деп атау қалыптасқанын ескерсек, бұл жарияланымдар — қазақ әндерінің көркем үлгілері екені анық.
Сонымен қатар басқа да орыс ғалымдарының жазбаларында қазақтың әншілік, күйшілік, жыршылық дәстүріне қатысты деректер кездеседі. Мәселен, қырғыз-қайсақ тайпаларының даласы мен ордаларын сипаттаған А.И. Левшин «Описание киргиз-кайсацких орд и степей» (1832) атты еңбегінде екі әннің нотасын жариялаған. Георгий, Андреев, Готовицкий және өзге авторлардың еңбектерінде де осындай мәліметтер аз емес.
Ерекше атап өтерлік жайт: Құрманғазы туралы естелік қалдырып, оны жойқын күйші ретінде сипаттаған Н.Ф. Савичев жазбалары қазақ күй өнерінің тарихи қабылдануын аңғартады.
Қазақ ағартушыларының көзқарасы: жыр, аспап, ән мен күйдің орны
Қазақ музыкасы туралы деректер өз топырағымыздан шыққан ағартушылардың да назарын аударды. Шоқан Уәлиханов қазақ поэзиясының түрлеріне арналған мақалаларында эпикалық жанр — жыр туралы құнды ойлар айтып, халқымыздың музыкалық аспаптарына қатысты да мәліметтер келтіреді. Сондай-ақ ол қобыздың сүйемелдеуімен ең соңғы жыр айтқан жырау ретінде Жанақты атайды.
Абай: арнайы еңбек емес, бірақ айқын эстетикалық ұстаным
Абайдың музыка фольклорына арналған арнайы зерттеулері болмаса да, оның:
«Құлақтан кіріп бойды алар
Жақсы ән мен тәтті күй.
Көңілге түрлі ой салар,
Әнді сүйсең менше сүй», —
деген жолдарынан ән-күйге деген ықылас анық көрінеді.
Музыканың халық өміріндегі орны
Абайдың:
«Туғанда дүние есігін ашады өлең,
Өлеңмен жер қойнына кірер денең», —
деген тұжырымы музыканың адам мен қоғам өміріндегі іргелі қызметін айқын көрсетеді.
Жүйелі жинақтау дәстүрі: А.В. Затаевич және ноталық қор
Шетелдік және орыс ориенталистері қазақ музыкалық фольклорына назар аударғанымен, оны жүйелі түрде жинақтау ісі әйгілі этнограф А.В. Затаевич еңбегімен тығыз байланысты. XX ғасырдың басында қазақ даласында жүргізген музыкалық-этнографиялық қызметінің нәтижесінде ол «Қазақ халқының 1000 әні» (Орынбор, 1925) жинағын жариялады. Бұл еңбекті сол кезеңде Р. Роллан мен М. Горький сияқты мәдениет қайраткерлері жоғары бағалаған.
Маңызды ескерту: жинақтың басты кемшілігі
Жинақтағы негізгі олқылық — енгізілген әндердің әдеби мәтінсіз жариялануы. Сондай-ақ Затаевич Қазақстанның барлық аймақтарын аралағанымен, музыкалық-эпикалық жанрларға ерекше ден қоя қоймағаны байқалады.
Кейін қазақстандық ғалымдардың қайта даярлау жұмыстары нәтижесінде жинақ толықтырылып, көптеген ән мәтіндері қалпына келтіріліп, екінші рет басылып шықты (Мәскеу, 1963).
«Қазақтың 500 ән-күйі»: күй мұрасын жүйелеу
Қазақ музыкалық фольклорын жинауда Затаевичтің «Қазақтың 500 ән-күйі» атты этнографиялық жинағының маңызы зор. Алғаш 1931 жылы Алматыда жарық көрген бұл еңбек 2002 жылы қайта басылды. Жинаққа Құрманғазы, Дәулеткерей, Дина, Сейтек және басқа да халық күйші-композиторларының шығармалары енген.
Затаевич архивінде жарияланбай қалған 1500-ге жуық халық шығармасы сақталған. Оларды ғылыми айналымға енгізу — келешектегі маңызды міндеттердің бірі.
Кәсіби зерттеу дәстүрі және бүгінгі міндеттер
Қазақ музыка фольклорының кәсіби негізде зерттелуі А. Жұбанов, Б. Ерзакович, Л. Хамиди, Е. Брусиловский еңбектерінен бастау алады. Б. Ерзаковичтің «Песенная культура казахского народа» (Алматы, 1966) атты монографиясы қазақ музыкалық фольклорын теориялық деңгейде зерделеудің ірі үлгілерінің бірі болды.
Қазақтың әншілік және күйшілік дәстүрін кейінгі кезеңде зерттеген ғалымдар қатарында М. Ахметова, А. Темірбекова, Ә. Мұхамбетова, Б. Қаракұлов, С. Елеманова және басқа зерттеушілерді атауға болады.
Қазіргі фольклортанудың басты мақсаты
Бүгінде фольклортану ғылымының алдындағы негізгі міндет — халық ән-күйлерінің тарихилығын айқындау, сондай-ақ олардың қазақ этногенезінің қалыптасуына ықпалын нақтылау.