Қаламгер Алланың, Құран - Кәрім сөзін
Қазақ прозасындағы исламдық тақырып: тыйымнан ізденіске дейін
Қазіргі қазақ прозасында Мұхаммед пайғамбардың (с.а.с.) және сахабалардың өмірі мен ізгілікті істерін арқау еткен көркем шығармалар аз болса да, жеке бір арна ретінде байқалады. Ұзақ жылдар үстемдік еткен кеңестік жүйе тұсында мұсылмандықты дәріптеу, пайғамбарлар өмірінен сыр шерту екінің бірінің қолынан келмейтін күрделі іс еді.
Бұған бірнеше себеп әсер етті: біріншіден, социалистік қоғамда үстем болған атеистік тәрбиенің ықпалы; екіншіден, діни сауаты мен мағлұматының тапшылығы; үшіншіден, бұл тақырыпқа білек сыбана кірісу үшін иманы берік, мұсылмандық махаббатқа толы жүрек қажет болатын. Бұл — көзге көрінбейтін, жүрекпен ғана сезілетін ішкі өлшем. Сондықтан поэзиямен салыстырғанда, прозада исламдық тақырыпқа бару анағұрлым күрделі болды.
Негізгі түйін: Кеңестік дәуірде діни тақырыпқа қалам тарту — тек әдеби шеберлік емес, дүниетанымдық батылдық пен терең діни дайындықты талап еткен.
Кеңестік дәуір: ишарамен сөйлеу тәжірибесі
«Алланың өзі де рас, сөзі де рас!» — деп Абай жырлағандай, діни сауаты бар қаламгерлер болғанымен, Алланы және Мұхаммед пайғамбарды (с.а.с.) ашық дәріптеп, құрметпен жазған көркем туындылар санаулы еді. Алаш кезеңінен мысалға М.Жұмабаевтың «Пайғамбар» өлеңін алсақ, ол да аударма сипатында жазылғаны белгілі.
Ғ. Мүсірепов: «Ана жыры»
Бұл әңгімені айналып өту қиын. Қаламгер Құран сөзін еске түсіретін «Лә иләһа илла Аллаһ…» деген зікірді көркем кеңістікке енгізе отырып, адамзатқа жұмбақ әлем — жұмақ ұғымын шығармашылық кеңістік ретінде алады. Атеистік дәуірдің талап-талғамымен қарағанда, кейіпкерлерінің танымы да тосындау, бейнелеу тәсілі де өзгеше көрінеді.
Мұнда жұмақ — тек діни ұғым емес, сонымен бірге суреткердің адам санасына беймәлім кеңістікті бейнелеуге ұмтылысы.
Ғ. Мұстафин: «Әзірейілмен сұхбат»
Автор негізгі ойын кейіпкердің түсі арқылы жеткізеді. Мүсірепов пен Мұстафин сырттай партиялық уағызды құптағандай әсер қалдырғанымен, образ бен символға сүйенген тұспал арқылы кеңестік жүйеге сын-мың да айта алған.
Діни тақырыпты тікелей емес, астарлап жеткізу — сол кезең прозасының қорғаныс тетігі әрі көркемдік амалы болды.
Тәуелсіздік кезеңі: мотивтерді жаңаша игеру
Тәуелсіздік кезеңінде мұсылмандық құндылықтардың мәнін жеткізудің әртүрлі амал-тәсілдеріне талпыныс жас қаламгерлерде жиі көрінеді. Бұл ізденістер кейде постмодернистік әдістермен, кейде фольклорлық модельдермен, кейде Құран қиссаларына сүйенген көркем интерпретациялармен өрістейді.
Д. Рамазан: «О дүниедегі кездесу»
Автор жақсылық пен жамандықтың текетіресін бере отырып, ізгіліктің әрқашан қайтарымы бар екенін аңғартуға ұмтылады. Ерекшелігі — нарративті ракурсты саналы таңдауы.
Мұнда иіс (ольфакторлық образ) рухтың, жанның эквиваленті ретінде қарастырылады: кейіпкердің өзіне тән иісінің болмауы — рухани қуыстықтың нышаны. Кеңістікті жайлаған өткір иіс арқылы автор діни танымға меңзейді; бұл — постмодернистік поэтикаға жақын шешім.
Е. Әбікенұлы: «Тақуа»
Әңгіме Алланың сынағына түскен Аюб пайғамбардың тақуалық болмысын көркем шындыққа айналдырады. Ислам қағидаларындағы құндылық адамды сабырға, төзім мен қайратқа тәрбиелейтіні осы бейне арқылы айқындалады.
Автор көркем антропологиялық әдіске жүгініп, тән қиналысын суреттеу арқылы әр мүшенің рухани салмақпен байланысын көрсетеді. Кейіпкердің өз денесінен жатсынуы — иманнан айырылмаудың шегі ретінде беріледі: ол тіл мен жүректен ғана бас тартпайды. Мұнда Алланың рақымының кеңдігі және Әзәзіл/Ібіліс азғыруының әлсіздігі де бейнеленеді.
Т. Ахметжан: «Нобель сыйлығы»
Бұл повесть-хикаят қазақ прозасына пішіндік тың серпін әкелген туындылардың бірі. Өзегі — ар-ұят тақырыбы. Ар-ұят періштесі адамдар арасына адам кейпінде келеді; бұл — қазақ фольклорында бар түрлену тәсілімен астасады және Шәкәрімнің «Алты әңгімесіндегі» сюжет желілерін еске түсіреді.
Суреткер көз деталіне ерекше мән беріп, оны сөйлесу құралына айналдырады: адам жанын ашатын «көз тілі» композициялық қызмет атқарады.
Д. Досжан: «Жан тәтті»
Повесте исламдық сарын мінәжаттық көңіл күй арқылы сезіледі. Автор «көзбен тілдестіру» тәсілін қолданады. Мұнда айырма айқын: сүйіспеншілікке толы, бір-біріне ынтық жүректердің тілсіз ұғынысуы негізгі эмоциялық желіге қызмет етеді.
Бір тәсілдің әр жазушыда әр қырынан ашылуы — прозадағы таным айырмасын көрсететін маңызды белгі.
И. Құттықожаев: «Тасбақаның тағдыры»
Кейіпкер қиналған сәтінде Жаратушыны есіне алып, тәубесіне келеді. Тасбақа көркемдік деталь ретінде алынып, оның кейіпкер тағдырына қатысы шегініс арқылы ашылады. Осылайша жеке деталь бүкіл сюжеттік мағынаны тереңдетеді.
А. Кемелбаева прозасы: дәстүр, әлемдік тәжірибе және діни мәтін
А. Кемелбаева шығармаларындағы исламдық тақырып өзіндік болмысымен ерекшеленеді. Қазақша жазып, ұлттық топырақтың иісін сездірсе де, автордың әлемдік прозаны терең меңгергені байқалады: модернистік және постмодернистік арналармен таныстығы мәтін құрылымынан көрінеді. Еуропалық мифтік есімдерді саналы түрде енгізуі — эксперимент қана емес, көркем нәтижеге жұмыс істейтін тәсіл.
«Ғибадат»: Аллаға мадақ және рухани іздеу
Әңгіменің лейтмотиві — Жаратушы Иеге шексіз махаббат және мадақ. «Ғибадат» — адамның Құдайды іздеп, табуы, шынайы құлшылық пен сүйіспеншілік туралы туынды. Мұнда ислам дінінің негізгі қағидалары сақталады; жаратылыс туралы ойлар Құрандағы ақиқатпен қабысады.
Исламда Алланың 99 көркем есімі бар. Автордың «Асылпана» атауы да Құран сүрелерінің бастауындағы «аса мейірімді, рақымды Алла» ұғымдарымен үндеседі. Сонымен бірге мәтінде Тажал, ақырзаман туралы ойлар арқылы «азан даусы естілмегенде» болатын рухани бос кеңістік мәселесі көтеріледі.
Маңызды байқау: Ауылда намаз оқитын қариялар азайған сайын жасөспірім қыздың үрейленуі — гуманизм мұратын биік қоятын көркем ой; ол мәңгүрттікке қарсы идеяны ішке жасырып жеткізеді.
Әңгіменің Құран аяттарымен аяқталуы — әлем әдебиетіне тән тәсілдермен сабақтасатын шешім. Мұнда діни білім үстірт қолданылмайды: ғылыми-теологиялық қисын көркем мәтінде сақталған, долбар мен жаңсақтыққа жол берілмейді.
«Тобылғы сай», «Мұнара»: құдайшылдық идеясының өрімі
«Тобылғы сай» әңгімесінде исламдық сарын өзге қырынан көрінеді: «әңгіме ішіндегі әңгіме» тәсілімен берілетін бірнеше микросюжет түптің түбінде Құдай құдіретін ұлықтауға ұласады. Мұнда өмір ағашы (алмұрт ағашы) туралы аңыз желісі де киелі жаратылыс идеясын бекітеді: фәнидегі қасиеттілік — Алланың жаратқандығымен түсіндіріледі.
Ал «Мұнара» романының тұтас сюжетін автор Аллаға деген сеніммен көмкеруге ұмтылады. Кей тұстарда проза поэзиямен астасып, жоқтау сарындары жанрлық бояуды күшейтеді. Бұл қазақ әдебиетінің өлеңге, жырға жақын табиғатымен де үйлеседі.
Діни аңызға барудың қиындығы: сәттілік пен осал тұс
Д. Ахметұлының «Пайғамбардың оралуы» атты әңгімесі діни тақырыпқа, аңызға құрылады. Автор кейіпкер ретінде Нұқ пайғамбарды алады; мәтінде Алла да, періштелер де сөйлейді.
Алайда, діни сарынның көркем-теологиялық құпия қабатын ашу оңай емес. Бұл шығармада Алла мен періштелерді тым қарабайыр, кәдуілгі адамдай сөйлету байқалады; соның салдарынан Құдай болмысын адам өлшеміне шақтау қаупі көрінеді. Бұл — діни тақырыпты игерудің аса жауапты, нәзік сала екенін еске салатын мысал.
Қорытынды: интермәтін, микросюжет және композициялық әркелкілік
Қорыта айтқанда, тәуелсіздік кезеңіндегі повестер мен әңгімелер аясында исламдық аңыздардың авторлық көркем интерпретациясы айқын байқалады. Исламдық мотивтерден құралған туындылар көбіне бастапқыдан-ақ интермәтіндік сипатқа ие болады: мұнда исламдық мәтіннің өзіне сюжеттік мотивтер мен лейтмотивтерді қалыптастыратын әдеби реминисценциялар мен аллюзиялар қабаттасады.
Сонымен бірге жеке исламдық эпизод әрдайым дербес сюжеттік желі ретінде дамымайды; керісінше, шығарманың негізгі құрылымына ықпал ететін, салынбалы әрі аяқталған қосымша микросюжет ретінде қызмет атқарады. Осы ерекшелік повестер мен әңгімелердің сюжеттік-композициялық құрылымын әртүрлі, көпқабатты сипатқа жеткізеді.
Ой түю
Қазақ прозасындағы исламдық құндылықтар — бір ғана тақырып емес, көркемдік әдістердің тоғысар алаңы: символ мен ишара, антропологиялық дәлдік, постмодернистік тәжірибе және Құрандық қиссалардың жаңаша естілуі бір мәтіннің бойында қатар өрілуі мүмкін.