Өнімнің сапасын талдау
Нарықта өткізілетін тауарлардың орнын талдау
Нарықтағы өткізу (сату) көлемі, орташа баға, өткізілген өнімнен түскен түсім, пайда және басқа да көрсеткіштер бір-бірімен тығыз байланысты. Сондықтан талдауды жүйелі түрде жүргізу үшін, ең алдымен соңғы 3–5 жылдағы әр өнім түрінің ішкі және сыртқы нарықтағы өткізу динамикасын зерттеу қажет.
Мысалы, соңғы жылдардағы деректер Б өнімінің сұранысы мен тиімділік деңгейінің төмендей бастағанын, ал А өнімінің сату көлемі мен табыстылығының (ішкі және экспорт нарықтарында да) артқанын көрсетеді.
Өнімнің нарыққа өткізу динамикасы (Кесте 1)
| Өнім | Нарық | Көрсеткіш | Жыл 1 | Жыл 2 | Жыл 3 |
|---|---|---|---|---|---|
| А өнімі | Ішкі нарық | Өткізу көлемі, шт | 70000 | 6000 | 6900 |
| Бірлік бағасы, мың тг | 3,4 | 4,4 | 5,8 | ||
| Өзіндік құны (бірлік), мың тг | 2,8 | 3,6 | 4,6 | ||
| Пайда, мың тг | 4200 | 4800 | 8280 | ||
| Тиімділік, % | 21,4 | 22,2 | 26,1 | ||
| Экспорт | Өткізу көлемі, шт | 3000 | 4000 | 5646 | |
| Бірлік бағасы, мың тг | 3,7 | 5,2 | 6,5 | ||
| Өзіндік құны (бірлік), мың тг | 3,2 | 4,2 | 5 | ||
| Пайда, мың тг | 1500 | 4000 | 8470 | ||
| Тиімділік, % | 15,6 | 23,8 | 30 | ||
| Б өнімі | Ішкі нарық | Өткізу көлемі, шт | 10200 | 9000 | 5904 |
| Бірлік бағасы, мың тг | 2,2 | 2,7 | 3,5 | ||
| Өзіндік құны (бірлік), мың тг | 1,9 | 2,4 | 3,1 | ||
| Пайда, мың тг | 3060 | 3000 | 2360 | ||
| Тиімділік, % | 15,8 | 12,5 | 12,9 |
Ескерту: бастапқы мәтіндегі белгілер (—) экспорт деректерінің берілмегенін білдіреді.
Тауар портфелін 4 категория бойынша бағалау
Талдау нәтижелерін стратегиялық басқаруға қолдану үшін тауарларды төрт категорияға бөлу ыңғайлы (BCG логикасы бойынша).
«Жұлдыздар»
Кәсіпорынға негізгі пайда әкелетін және экономикалық өсімді қамтамасыз ететін өнімдер. Әдетте нарықтағы үлесі өсіп, инвестицияны белсенді талап етеді.
«Сауынды сиырлар»
Нарығы кемелденген, тұрақты кіріс әкелетін өнімдер. Көп инвестицияны қажет етпейді, ал түскен қаражат «қиын балаларды» қаржыландыруға бағытталады.
«Қиын балалар»
Көбіне жаңа өнімдер: нарыққа жылжытуды, жарнаманы және инвестицияны қажет етеді. Қазір пайдасы төмен болуы мүмкін, бірақ болашақта «жұлдызға» айналу ықтималдығы бар.
«Қозғалмайтын жүк»
Өміршеңдігі төмен, экономикалық өсімге үлес қоспайтын және кіріс әкелмейтін өнімдер. Мұндай позициялар бойынша қысқарту немесе қайта қарау қажет.
Мұндай топтастыру кәсіпорынға дұрыс стратегия таңдауға көмектеседі: «қиын балаларды» қаржыландырудың басым бағыттарын анықтау, жақын арада «жұлдыз» бола алатындарын қолдау, портфельде жеткілікті «жұлдыздар» санын қамтамасыз ету және «сауынды сиырлардың» тұрақты ақшалай ағымын тиімді пайдалану.
Өнімнің өмірлік циклі: қай кезеңде тұр?
Нарық сегментін талдағанда әр тауардың өмірлік циклдің қай сатысында тұрғанын ескеру маңызды. Бұл шығын құрылымын, маркетинг қарқындылығын және күтілетін пайданы дұрыс болжауға мүмкіндік береді.
- Нөлдік кезең: жаңа тауар идеяларын әзірлеу және сынақтан өткізу.
- 1-кезең (енгізу): тауарды нарыққа шығару. Пайда төмен, жарнама мен ілгерілетуге шығын көп болады.
- 2-кезең (өсу): сату қарқынды өседі; тауар шығындарды жауып, пайда әкеле бастайды. Нарықта жылжытуды жалғастыру үшін әлі де елеулі шығын қажет.
- 3-кезең (кемелдену): кіріс тұрақтанады; танымдылықты ұстап тұру үшін жарнамалық қолдау керек.
- 4-кезең (құлдырау/жаңарту): сұраныс төмендейді; өнімді жетілдіру, жаңарту немесе алмастыру бойынша уақытылы шешім қабылдау қажет.
Бәсекелестерді талдау: неге назар аудару керек?
Нарықта шынайы және әлеуетті бәсекелестердің бар-жоғын анықтау, олардың әрекеттерін бағалау және күшті/әлсіз жақтарын белгілеу маңызды. Әсіресе келесі факторларды салыстыру тиімді нәтиже береді:
- Қаржыландыру қажеттілігі мен мақсаттары және нарықтағы экспансия ниеті
- Стратегиялық бағыты және басқару басымдықтары
- Өндіріс технологиясы, өнім сапасын тұрақтандыру жүйесі
- Бағалық саясат және тұтынушыға ұсынатын құндылық
- Өнім сапасының ерекшеліктері және дифференциация тәсілдері
Осы салыстыру негізінде бәсекелік күрестегі ең тиімді әдістерді таңдауға болады.
Өнім сапасын талдау
Өнеркәсіп кәсіпорны қызметінің маңызды көрсеткіштерінің бірі — өнім сапасы. Сапаны арттыру бәсекелік күрестің бір формасы болып саналады: ол нарықтағы позицияны сақтауға және кеңейтуге көмектеседі. Сапа деңгейінің өсуі сұранысты арттырып, пайда сомасын көбейтеді; бұл тек сату көлемінің ұлғаюымен ғана емес, бағаны көтеру мүмкіндігімен де байланысты.
Қорытынды (жиынтық) көрсеткіштер
- Жаңа өнімдердің жалпы шығарылымдағы үлесі
- Жоғары сапалы өнімнің үлесі
- Өнімнің орташа өлшемдік балы
- Сұрыптылықтың орташа коэффициенті (бағалар қатынасы)
- Аттестатталған және аттестатталмаған өнім үлесі
- Сертификатталған өнім үлесі
- Әлемдік стандартқа сәйкес өнім үлесі
- Экспорттағы өнім үлесі (соның ішінде дамыған елдерге)
Жекелік көрсеткіштер
- Пайдалығы: мысалы, сүттің қоюлығы, көмірдің жанғыштығы, кендегі темір құрамы, азықтың қоректілігі, белок мөлшері
- Сенімділігі: ұзақ мерзімділігі, істен шықпай жұмыс істеуі
- Технологиялық деңгейі: еңбек сыйымдылығы, энергия сыйымдылығы
- Эстетикалық қасиеттері: сыртқы түрі, дизайн, тұтынушылық қабылдау
Жанама көрсеткіштер
Сапасыз өнім үшін айыппұлдар, ақаулы өнім үлесі, тұтынушылар шағымы түскен өнім үлесі, бүлінуден болған шығындар және басқа да факторлар сапа басқаруының нәтижесін жанама түрде көрсетеді.
Сапа талдауының мақсаттары және нәтижені өлшеу
Бірінші мақсат
Негізгі көрсеткіштердің динамикасын бағалау, жоспардың орындалуын тексеру, өзгеру себептерін анықтау және өнім сапасы бойынша өндіріс жұмысына қорытынды баға беру.
Екінші мақсат
Сапаның жақсаруының қаржылық нәтижеге ықпалын есептеу: шығарылған және өткізілген өнім көлемі, ағымдағы бағамен өндірілген өнім (ДВП), қосымша түсім және қосымша пайда.
Сапа көрсеткіштерінің қорытынды нәтижелері (Кесте 4)
| Көрсеткіш | Өткен жыл | Есеп беру жылы (жоспар) | Есеп беру жылы (факт) |
|---|---|---|---|
| Өнімнің орташа есептелген балы | 0,70 | 0,75 | 0,74 |
| Жоғары сапалы өнім үлесі, % | 75,0 | 76,0 | 78,0 |
| Экспорттағы өнім үлесі, % | 29,0 | 35,0 | 36,5 |
| Бүлінген өнім үлесі | 0,55 | 0,40 | 0,50 |
Есептеу формулалары
ДВП = (Ц1 − Ц0) × VВП1
ΔВ = (Ц1 − Ц0) × VРП1
ΔП = [(Ц1 − Ц0) × VРП1] − [(С1 − С0) × VРП1]
- Ц1, Ц0 — өнім сапасы өзгергеннен кейінгі және өзгеріске дейінгі баға.
- С1, С0 — сапа өзгерісінен кейінгі және оған дейінгі өзіндік құн.
- VВП1 — сапасы артқан өнімнің шығарылым көлемі.
- VРП1 — сапасы артқан өнімнің өткізілім (таратылым) көлемі.
Егер өнім сұрып бойынша шығарылып, сұрыптық құрам өзгерсе, ең алдымен орташа өлшенген бағаның және өнім бірлігінің орташа өзіндік құнының өзгерісін есептеу қажет. Бұл түсім мен қосымша пайданың өзгерісін дұрыс бағалауға мүмкіндік береді.