Қаржылық ссеп
Басқару есебінің мәні және шығындарды талдаудың қажеттілігі
Басқару есебі — бухгалтерлік есеп жүйесінің маңызды элементі. Оңтайлы басқару мен қаржылық шешімдерді қабылдау үшін кәсіпорын өз шығындарын, әсіресе өндірістік шығындарды, терең талдай білуі тиіс. Шығындарды талдау:
Тиімділікті бағалау
Шығындардың негізділігін тексеріп, олардың шектен тыс өсіп-өспегенін айқындауға көмектеседі.
Баға мен жоспарлауды қолдау
Бағаны дұрыс қоюға, пайданы және өндірістің тиімді деңгейін жоспарлауға жағдай жасайды.
Бақылау және реттеу
Шығындарды басқару, бақылау және үнемдеу резервтерін табу үшін басқарушылық сигналдар береді.
Сапаны бағалау
Жұмыстың сапалық көрсеткіштерін және ресурстардың дұрыс пайдаланылуын салыстыруға мүмкіндік береді.
«Қазандық тәсіл»: неге ол жеткіліксіз?
Ұзақ уақыт бойы талдау мен есеп жүргізуде «қазандық тәсіл» қолданылды: есепті кезең ішінде қай жерде және қандай мақсатпен жұмсалғанына қарамастан, өндіріске кеткен барлық қаражат бір тізілімде жинақталды. Нәтижесінде өнім ассортименті мен құрылымы ескерілмей, нақты шығындардың тек жалпы сомасы ғана көрініс табатын.
Басты кемшілік
Ақпараттың «иесіздігі»: шығынның нақты бағыты, пайда болу орны және жауапты тұлғалар бойынша басқарушылық талдау жасау қиын.
Қандай деректер жетіспеді?
- Шығындардың бағыты бойынша бөлінуі (кезең шығындары және т.б.).
- Шығындардың пайда болу орындары (цехтар, бөлімдер, қызметтер) бойынша бақылау.
- Өнім түрлері, орындалған жұмыс, көрсетілген қызмет бойынша талдау.
- Шығындарды азайту мүмкіндіктерін табуға қажетті басқарушылық «кесінділер».
Өкінішке қарай, көптеген шағын кәсіпорындар әлі күнге дейін осы тәсілді қолданады.
Нарықтық экономика және басқару есебіне сұраныстың өсуі
Отандық ұйымдарда ұзақ уақыт бойы орталықтандырылған мемлекеттік баға белгілеу жағдайында тиімді болған тәсіл үстемдік етті: бұйымдар арасындағы қосымша шығындарды бөліп тарату арқылы толық өзіндік құн есебі жүргізілді. Алайда меншік нысандарының әртараптануы, жекешелендіру, еркін баға белгілеу, өнім ассортиментін өз бетінше жоспарлау және нарықтық тетіктердің дамуы бухгалтерлік практиканың жаңа бағытын — басқару есебін — өзекті етті.
Шаруашылық дербестік
Ұйымдастыру нысанын, қызмет түрін, бизнес-серіктерді, өткізу нарығын, бағаларды және басқа да басқарушылық таңдауларды дербес анықтау мүмкіндігі.
Қаржылық дербестік
Өзін-өзі толық қаржыландыруға ұмтылу, қаржылық стратегия мен баға саясатын әзірлеу, ресурстарды тиімді бөлу жауапкершілігі.
Осы өзгерістердің нәтижесінде басшылардың басқару шешімдері үшін жауапкершілігі күшейді. Сондықтан бухгалтерлік қызметтің жеке саласы ретінде басқару есебін құру қажеттілігі қалыптасты.
Қаржылық есеп және басқару есебі: айырмашылықтарды түсіну
Бухгалтерлік есеп, шаруашылық қатынастардың қандай тобына ақпарат ұсынылатынына қарай, екі құрамдас бөлікке бөлінеді: қаржылық есеп және басқару есебі. Қаржылық есептің деректері кәсіпорынның қаржылық жағдайын, төлем қабілеттілігін, кредитке қабілеттілігін және инвестицияның тиімділігін бағалау үшін сыртқы және ішкі пайдаланушыларға салыстырмалы түрде ұсынылуы тиіс.
Негізгі айырмашылықтар (қысқаша кесте)
| Критерий | Қаржылық есеп | Басқару есебі |
|---|---|---|
| Пайдаланушылар | Сыртқы пайдаланушылар | Ішкі пайдаланушылар (басшылық, бөлімдер, қызметкерлер) |
| Есеп жүйесі | Екі жақты жазу | Пайдалы кез келген әдіс |
| Реттеу | Халықаралық стандарттар | Қатаң регламент міндетті емес |
| Өлшеуіштер | Ақшалай | Ақшалай, заттай, еңбек және т.б. |
| Мерзімділік | Жылдық (бекітілген кезеңдер) | Қажеттілікке қарай |
| Объект | Кәсіпорын тұтастай | Бөлімдер, жауапкершілік орталықтары, шығын орталықтары |
| Объективтілік | Өткен оқиғаларға негізделген, салыстырмалы объективті | Болжамға тәуелді, шешім қабылдаушыға байланысты |
| Заң талаптары | Міндетті есеп және есептілік | Ішкі басқару қажеттілігіне сай |
| Дәлдік дәрежесі | Нақты | Жуық, талдамалы |
| Ақпараттың уақыты | Үздіксіз есептеу қағидасы | Жүргізу тәртібін басшылық анықтайды |
| Мақсаты | Фактілерді тіркеу және растау | Талдау арқылы болашаққа ұсыныстар дайындау |
Ескерту: кесте оқу материалдарында жиі келтірілетін салыстыру логикасына сүйене отырып ықшамдалды.
Нарықтық экономикасы бар елдерде осы екі бағыт уақыт өте келе әдіснамалық, әдістемелік және ұйымдастырушылық тұрғыдан дербес жүйелерге айналды.
Қазақстандағы контекст: басқару есебін бөлу және құпиялылық
Қазақстанда бухгалтерлік есеп ұзақ уақыт бойы орталықтандырылған мемлекеттік басқарудың ақпараттық қажеттіліктеріне бағындырылды. Соның салдарынан ішкі өндірістік басқарудың және көпдеңгейлі құрылымы бар кәсіпорындардың табиғи ақпараттық сұранысы жеткілікті деңгейде қанағаттандырылмады.
2003 жылдан бастап қолданысқа енген шоттардың үлгі жоспары есептік-шаруашылық қамтамасыз ету деңгейін арттыруға ықпал етуі тиіс. Бұл жоспар жалпы есеп пен басқару есебін бөлуді қарастырады.
Маңызды нәтиже
Басқару есебінің дербес оқшаулануы кәсіпорынның коммерциялық құпиясын сақтауды қамтамасыз етуге көмектеседі — бұл нарықтық экономика қағидаттарының бірі.