Тек тамақ өнеркәсібінде 3 мыңнан астам кәсіпорын болды
Агроөнеркәсіп кешені: реформаға дейінгі құрылым
Республиканың агроөнеркәсіп кешенінде экономикалық реформаға дейін 2100 кеңшар, 400 ұжымшар, 20-дан астам ірі ет комбинаты мен сүт зауыттары, көптеген элеваторлар және астық комбинаттары жұмыс істеді. Жүнді бастапқы өңдеуден өткізетін үш аса ірі фабрика және өзге де көптеген кәсіпорындар болды. Тек тамақ өнеркәсібінің өзінде 3 мыңнан астам кәсіпорын қызмет атқарды.
Реформаға дейін ауыл шаруашылығы өнімдері, негізінен, шаруашылықтың екі санатында ғана өндірілді. Бұл салада өзгерістер экономиканың басқа салаларына қарағанда жеделірек әрі қарқындырақ жүргізілгені байқалды. Дегенмен реформаның барлық тетіктері толыққанды, мінсіз іске асты деу қиын.
Реформаның өзегі
Реформаның негізгі мәні — өндіріс құралдарына қатысты мемлекеттік және ұжымдық меншікті (сол кезеңдегі ұжымшарлар мүлкін іс жүзінде мемлекеттік меншікке жатқызуға да болатын) жеке меншікке айналдыру болды. Бірқатар шетел тәжірибесіне ұқсас түрде, бұл салада меншік иесі әрі негізгі өнім өндіруші ретінде шаруа (фермер) қожалықтары қалыптасады деген ұстаным басым болды.
Мал үлесін бұрынғы ұжым мүшелеріне бөліп беру салыстырмалы түрде қисынды көрінгенімен, жерді және ауыл шаруашылығы құралдарын (машина-трактор шеберханалары, автопарктер, тракторлар, комбайндар және т.б.) жеке адамдар меншігіне нақты бөліп беру өте күрделі болды. Көп жағдайда мұндай бөлу қағаз жүзінде ғана жүзеге асты. Ал жер, бүгінгі күнге дейін, негізінен, мемлекет меншігінде қалып отыр.
Шаруашылық санаттары: ресми анықтама және мазмұны
Қазақстан Республикасының статистика жөніндегі анықтамасына сәйкес, ауыл шаруашылығы кәсіпорындарына бұрынғы колхоздар, совхоздар және өзге мемлекеттік шаруашылықтар базасында құрылған өндірістік құрамалар, сондай-ақ ұжымдық ауыл шаруашылығы кәсіпорындары, акционерлік қоғамдар мен серіктестіктер, кәсіпорындар мен ұйымдардың қосалқы шаруашылықтары жатады.
Шаруа (фермер) қожалықтары
Шаруа (фермер) қожалықтары — отбасылық еңбек бірлестіктері. Олардың жеке кәсіпкерлігі ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру үшін ауыл шаруашылығына арналған жерлерді пайдаланумен, сондай-ақ өнімді өңдеу және өткізу жұмыстарымен тығыз байланысты.
Жұртшылық шаруашылығы
Жұртшылық шаруашылығына халықтың жеке қосалқы шаруашылықтары, ұжымдық бақтар мен бақшалар, сондай-ақ саяжай учаскелері жатады. Бұл санат, әдетте, тұрмыстық қажеттілікпен қатар нарыққа да белгілі бір көлемде өнім ұсына алады.
Сан жеткілікті болуы мүмкін, алайда басты сұрақ — сапа мен нәтиже қандай?
Жер қорының қайта бөлінуі: деректер не дейді?
Реформа басталар алдында республикадағы 272 миллион гектар ауыл шаруашылығы жері (үй маңындағы бау-бақша мен саяжайдағы аз ғана алқаптарды қоспағанда) шамамен 2,5 мың кеңшар мен ұжымшардың қарамағында болды. Егістік жер, шабындық және жайылым да, негізінен, осы құрылымдардың қолында шоғырланды.
2011 жылдың басындағы жағдай
- Республикада қалған 82 мемлекеттік ауыл шаруашылығы кәсіпорнының қолында барлығы 3,2 млн гектар ауыл шаруашылығы жері болды.
- Оның ішінде егістік жер көлемі 0,6 млн гектар ғана болды.
Фермер қожалықтарының үлесі: жер де, өнім де
Саланың тірегі, іргетасы, негізгі өндіргіш күші болады деп күтілген шаруа (фермер) қожалықтарының нақты әлеуеті қандай? 105 мыңнан асқан фермерлердің қарамағында 2010 жылы:
Жер қоры
- Ауыл шаруашылығы жері
- 29,8 млн га (32%)
- Егістік жер
- 6,1 млн га (31,8%)
Егіс құрылымы
- Барлық дақылдар егісі
- 4,8 млн га (29,9%)
- Дәнді дақылдар
- 3,7 млн га (29,9%)
- Техникалық дақылдар
- 347,4 мың га (55%)
Өзге дақылдар
- Картоп-бақша егісі
- 58,6 мың га (19,4%)
- Жемшөптік дақылдар
- 719 мың га (25,5%)
2010 жылғы өндіріс көлемі
Астық
4,3 млн т (37%)
Шитті мақта
228 мың т (79,4%)
Қант қызылшасы
153 мың т (56%)
Күнбағыс дәні
74 мың т (70%)
Картоп
191 мың т (11,3%)
Көкөніс
344 мың т (22,3%)
Бақша өнімдері
202,3 мың т (48%)
Осылайша, шаруа қожалықтары астық, қант қызылшасы, күнбағыс және бақша өнімдері өндірісінде айтарлықтай нәтижеге қол жеткізді.